Liszaj - objawy, leczenie. Kompletny przewodnik

Czym jest liszaj? Krótka definicja

Liszaj to potoczne określenie, pod którym kryje się kilka zupełnie różnych chorób skóry i błon śluzowych. W codziennym języku ludzie nazywają „liszajem" praktycznie każdą zmianę, która łuszczy się, swędzi albo tworzy zaczerwienione plamy. Z medycznego punktu widzenia jest to jednak grupa odrębnych jednostek o różnych przyczynach, przebiegu i metodach leczenia. To dlatego ten sam termin pojawia się w wyszukiwaniach obok haseł tak różnych jak „liszaj płaski czerwone plamy na ciele nie swędzące" oraz „liszaj zakaźny u dziecka".

Najważniejsze rodzaje, które kryją się pod jednym słowem „liszaj", to:

| Nazwa | Przyczyna | Czy zakaźny? | Typowa lokalizacja | |---|---|---|---| | Liszaj płaski (lichen planus) | autoimmunologiczna / zapalna | nie | nadgarstki, podudzia, jama ustna, narządy płciowe | | Liszaj twardzinowy (lichen sclerosus) | autoimmunologiczna, przewlekła | nie | srom, napletek, okolica odbytu | | Liszaj obrączkowy (grzybica skóry, tinea) | grzyb (dermatofit) | tak | tułów, ramiona, twarz | | Liszajec zakaźny (impetigo) | bakteria (gronkowiec/paciorkowiec) | tak, bardzo | okolica ust i nosa, twarz, ręce | | Liszaj rumieniowaty (toczeń) | autoimmunologiczna | nie | twarz, skóra eksponowana na słońce |

Jak widać, słowo „liszaj" obejmuje zarówno choroby niezakaźne (płaski, twardzinowy), jak i wysoce zakaźne (obrączkowy, liszajec). Z tego powodu nie da się mówić o jednym leczeniu liszaja - najpierw trzeba ustalić, z którą jednostką mamy do czynienia. W kolejnych sekcjach omawiamy objawy i terapię każdego z nich, a poniżej znajdziesz wskazówki, kiedy warto skorzystać z konsultacji lekarskiej i e-recepty online.

Objawy liszaja - jak rozpoznać poszczególne rodzaje

Ponieważ pod nazwą „liszaj" kryje się kilka chorób, objawy są bardzo różne i zależą od konkretnego typu. Poniżej zestawiamy najbardziej charakterystyczne cechy, które pomagają wstępnie zorientować się, co może być przyczyną zmian. Pamiętaj jednak, że ostateczne rozpoznanie zawsze należy do lekarza - wiele zmian skórnych wygląda podobnie.

Liszaj płaski (lichen planus): - płasko-wyniosłe, lśniące, fioletowo-czerwone (sinawe) grudki o wielokątnym kształcie, - charakterystyczna delikatna biaława siateczka na powierzchni (tzw. prążki Wickhama), - najczęściej na nadgarstkach, przedramionach, podudziach i w okolicy kostek, - często bardzo nasilony świąd, ale bywa też postać, w której pojawiają się czerwone plamy na ciele nie swędzące, - w jamie ustnej - białe, koronkowe smugi na wewnętrznej stronie policzków.

Liszaj twardzinowy (lichen sclerosus): - białe, porcelanowe, błyszczące plamy i bibułkowate ścieńczenie skóry, - najczęstsza lokalizacja to liszaj twardzinowy sromu u kobiet oraz liszaj twardzinowy napletka u mężczyzn, - świąd, pieczenie, bolesność, czasem drobne pęknięcia i nadżerki, - z czasem może prowadzić do bliznowacenia i zwężeń (np. stulejki).

Liszaj obrączkowy (grzybica, tinea corporis): - okrągłe lub owalne ognisko z wyraźnie zaznaczonym, czerwonym, łuszczącym się brzegiem i jaśniejszym, „gojącym się" środkiem (stąd „obrączka"), - powiększa się obwodowo, często swędzi, - jest zakaźny - przenosi się przez kontakt ze skórą, zwierzętami lub przedmiotami.

• Liszajec zakaźny (impetigo):*
• pęcherzyki i miodowo-żółte, sączące się strupy, najczęściej wokół ust i nosa,
• bardzo zaraźliwy, typowy zwłaszcza u dzieci,
• skóra wokół zmian zaczerwieniona.

Wiele osób szuka też w internecie haseł typu „liszaj zdjęcia" czy „liszaj płaski zdjęcia", aby porównać własne zmiany z obrazem choroby. To naturalne, ale zdjęcia nie zastąpią badania - ten sam wygląd może odpowiadać kilku różnym schorzeniom.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Przyczyny liszaja zależą całkowicie od jego rodzaju - to kolejny powód, dla którego nie można traktować wszystkich „liszajów" jednakowo.

Liszaj płaski ma podłoże autoimmunologiczne - układ odpornościowy atakuje komórki naskórka i błon śluzowych. Dokładna przyczyna nie jest w pełni poznana, ale do czynników sprzyjających zalicza się: przewlekły stres, niektóre leki (np. część leków na nadciśnienie, przeciwzapalne, przeciwmalaryczne), zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu C oraz reakcje kontaktowe (np. na materiały dentystyczne w postaci ustnej). Liszaj płaski nie jest zakaźny - nie można się nim zarazić.

Liszaj twardzinowy również jest przewlekłą chorobą o podłożu autoimmunologicznym i prawdopodobnie hormonalnym. Częściej dotyczy kobiet, zwłaszcza w okresie pomenopauzalnym, oraz dziewczynek przed okresem dojrzewania, ale występuje też u mężczyzn (napletek). Nie jest zakaźny i nie wynika z braku higieny.

Liszaj obrączkowy to grzybica skóry gładkiej wywołana przez dermatofity (grzyby z rodzaju Trichophyton, Microsporum). Sprzyjają jej: wilgoć, pocenie się, kontakt ze zwierzętami (koty, psy, gryzonie), wspólne ręczniki, baseny, sale gimnastyczne. Jest zakaźny.

Liszajec zakaźny wywołują bakterie - gronkowiec złocisty i/lub paciorkowiec. Wnikają przez drobne uszkodzenia skóry. Łatwo szerzy się w przedszkolach i szkołach, stąd częste pytania rodziców o liszaj u dziecka.

Wspólnym mianownikiem dla wielu z tych chorób jest osłabienie bariery skórnej i obniżona odporność. Dlatego profilaktyka - higiena, unikanie współdzielenia ręczników, dbanie o nawilżenie skóry - ma znaczenie w niemal każdym przypadku.

Leczenie liszaja - co stosuje się w zależności od typu

Skuteczne leczenie liszaja zaczyna się od prawidłowego rozpoznania, bo terapia różni się diametralnie między poszczególnymi typami. Poniżej podsumowujemy standardowe podejścia. Wiele z wymienionych leków to preparaty na receptę - po konsultacji lekarskiej możesz uzyskać e-receptę online, co bywa wygodne przy chorobach przewlekłych wymagających kontynuacji terapii.

Jak leczyć liszaj płaski: W pytaniu „liszaj płaski jak leczyć" kluczowe są miejscowe glikokortykosteroidy (maści, kremy) o średniej lub dużej sile działania - to podstawa terapii skórnej. W postaci nasilonej lub uogólnionej lekarz może zalecić leczenie ogólne (sterydy doustne, leki immunomodulujące) lub fototerapię. Postać w jamie ustnej leczy się sterydami miejscowymi w formie żelu lub płukanek. Liszaj płaski często ustępuje samoistnie w ciągu kilkunastu miesięcy, ale potrafi nawracać.

Liszaj twardzinowy - leczenie: Złotym standardem są silne glikokortykosteroidy miejscowe (np. propionian klobetazolu) stosowane według schematu zalecanego przez lekarza. Leczenie jest przewlekłe i wymaga regularnej kontroli, ponieważ nieleczony liszaj twardzinowy sromu lub napletka może prowadzić do bliznowacenia i powikłań. Dodatkowo stosuje się emolienty i unika drażniących środków higienicznych.

Liszaj obrączkowy (grzybica): Leczenie opiera się na lekach przeciwgrzybiczych - miejscowych (kremy z terbinafiną, klotrimazolem, mikonazolem) w postaci ograniczonej, a w rozległej lub opornej - doustnych. Ważne jest stosowanie leku jeszcze przez 1-2 tygodnie po ustąpieniu zmian.

Liszajec zakaźny: W postaci łagodnej stosuje się antybiotyki miejscowe (maści), a w cięższej lub rozległej - antybiotyk doustny. Z uwagi na wysoką zakaźność istotna jest też izolacja zmian i higiena.

• | Rodzaj liszaja | Podstawa leczenia | Recepta |
• |---|---|---|
• | Płaski | sterydy miejscowe / ogólne | tak |
• | Twardzinowy | silne sterydy miejscowe | tak |
• | Obrączkowy | leki przeciwgrzybicze | część na receptę |
• | Liszajec | antybiotyk (maść/doustny) | tak |

Nigdy nie dobieraj sam leku sterydowego ani antybiotyku „na oko" - niewłaściwy preparat (np. steryd na grzybicę) może nasilić chorobę.

Domowe sposoby na liszaj - co realnie pomaga, a co nie

Hasło „domowe sposoby na liszaj" jest jednym z najczęściej wyszukiwanych, dlatego warto uczciwie rozdzielić to, co rzeczywiście wspiera leczenie, od mitów. Najważniejsza zasada: domowe metody nie zastąpią leczenia przyczynowego - zwłaszcza w grzybicy (liszaj obrączkowy) czy zakażeniu bakteryjnym (liszajec), gdzie potrzebne są leki przeciwgrzybicze lub antybiotyki. Domowe sposoby mogą jedynie łagodzić objawy i wspierać gojenie.

Co ma sens jako wsparcie: - Łagodna, regularna pielęgnacja - mycie delikatnymi, bezzapachowymi środkami, bez szorowania, - Emolienty i nawilżanie - odbudowują barierę skórną, zmniejszają świąd i suchość (szczególnie przy liszaju płaskim i twardzinowym), - Chłodne okłady - krótkotrwale łagodzą świąd i pieczenie, - Unikanie drażniących kosmetyków, perfumowanych żeli, ciasnej, syntetycznej odzieży, - Niedrapanie zmian - drapanie nasila stan zapalny i sprzyja nadkażeniu bakteryjnemu, - Redukcja stresu - przy liszaju płaskim stres bywa czynnikiem zaostrzającym, - Higiena przy chorobach zakaźnych - osobny ręcznik, częsta zmiana pościeli, niedzielenie się przedmiotami osobistymi (ogranicza rozprzestrzenianie).

Czego unikać: - nakładania domowych „maści" z nieznanych przepisów, octu, wybielaczy czy past - mogą podrażnić i pogorszyć stan, - samodzielnego stosowania sterydów pozostałych po wcześniejszych chorobach (mogą zamaskować grzybicę), - odkładania wizyty u lekarza w nadziei, że „samo przejdzie" - przy liszaju twardzinowym opóźnienie leczenia grozi powikłaniami.

Domowe sposoby są uzupełnieniem, nie alternatywą dla leczenia. Jeśli zmiany się powiększają, sączą, bolą lub nie ustępują w ciągu 1-2 tygodni, potrzebna jest konsultacja.

Liszaj u dzieci - liszajec, grzybica i co robić

Liszaj u dziecka to jedno z najczęstszych zapytań rodziców, ponieważ zmiany skórne u najmłodszych pojawiają się łatwo i szybko się rozprzestrzeniają w grupach (przedszkole, szkoła). Pod hasłami takimi jak „liszaj u dziecka zdjęcia", „liszaj wokół ust u dziecka" czy „liszaj przy ustach u dziecka" najczęściej kryją się dwie różne choroby - i to ważne, bo wymagają innego leczenia.

Liszajec zakaźny (impetigo) - „liszaj wokół ust": Gdy u dziecka pojawiają się pęcherzyki i miodowo-żółte strupy wokół ust i nosa, najczęściej jest to bakteryjny liszajec zakaźny. Jest bardzo zaraźliwy - przenosi się przez dotyk, wspólne ręczniki, zabawki. Leczenie obejmuje antybiotyk miejscowy (maść), a w cięższych przypadkach doustny. Dziecko zwykle powinno zostać w domu do momentu, aż zmiany przestaną być zakaźne (zwykle po 1-2 dobach skutecznej antybiotykoterapii). Strupów nie należy zdrapywać.

Liszaj obrączkowy u dzieci (grzybica): Fraza „liszaj obrączkowy u dzieci" odnosi się do grzybicy skóry gładkiej - okrągłych zmian z czerwonym, łuszczącym się brzegiem. Często źródłem są zwierzęta domowe. Leczy się lekami przeciwgrzybiczymi miejscowymi, a przy zajęciu owłosionej skóry głowy - doustnymi (pod kontrolą lekarza).

Liszaj płaski u dziecka / liszaj plaski u dzieci: Liszaj płaski u dzieci występuje rzadziej niż u dorosłych, ale się zdarza. Objawia się tymi samymi sinawymi, swędzącymi grudkami. Wymaga rozpoznania przez lekarza i leczenia miejscowego.

Kiedy do lekarza z dzieckiem: gdy zmiany się sączą, szybko powiększają, są bolesne, gorączce towarzyszy złe samopoczucie, lub zmiany są wokół oczu. U dzieci szczególnie ważne jest, by nie dobierać antybiotyku ani sterydu samodzielnie - preparat i dawkę powinien ustalić lekarz po ocenie zmian.

Liszaj twardzinowy sromu i napletka - dlaczego nie wolno go bagatelizować

Liszaj twardzinowy zasługuje na osobne omówienie, bo jest chorobą przewlekłą, często wstydliwą, a nieleczony może prowadzić do trwałych powikłań. To najczęstsza przyczyna haseł typu „liszaj twardzinowy sromu", „liszaj twardzinowy sromu zdjęcie" czy „liszaj twardzinowy napletka".

Liszaj twardzinowy sromu (u kobiet): Objawia się białymi, porcelanowymi plamami, ścieńczeniem i „bibułkowatością" skóry okolic intymnych, świądem, pieczeniem, bolesnością, a czasem drobnymi pęknięciami i krwawieniami. Świąd bywa bardzo dokuczliwy, zwłaszcza nocą. Choroba dotyczy najczęściej kobiet po menopauzie oraz dziewczynek przed dojrzewaniem. Nieleczona prowadzi do bliznowacenia, zrostów i zwężenia wejścia do pochwy, a długotrwale zwiększa ryzyko zmian nowotworowych w tej okolicy - dlatego regularna kontrola dermatologiczna lub ginekologiczna jest istotna.

Liszaj twardzinowy napletka (u mężczyzn): U mężczyzn zmiany dotyczą napletka i żołędzi (postać określana też jako balanitis xerotica obliterans). Mogą prowadzić do stulejki, trudności w odprowadzaniu napletka, bolesności i problemów z oddawaniem moczu. W zaawansowanych przypadkach konieczne bywa leczenie zabiegowe (obrzezanie).

Leczenie: podstawą są silne glikokortykosteroidy miejscowe w schemacie ustalonym przez lekarza, stosowane przewlekle, z okresami podtrzymania. Ważne są też emolienty i unikanie środków drażniących. Kontynuacja leczenia bywa potrzebna przez lata - przy stabilnym rozpoznaniu kolejne preparaty można uzyskać po konsultacji, również w formie e-recepty online, bez konieczności każdorazowej wizyty stacjonarnej. Pierwsze rozpoznanie powinno jednak zawsze postawić badanie lekarskie, a w razie wątpliwości - biopsja.

Najważniejszy przekaz: liszaj twardzinowy to nie problem higieny i nie ustępuje sam - wymaga leczenia i obserwacji.

Liszaj zakaźny vs niezakaźny - kiedy można się zarazić

Jednym z najczęstszych źródeł niepokoju jest pytanie, czy liszaj jest zakaźny. Odpowiedź zależy całkowicie od rodzaju - i to bardzo praktyczna wiedza, bo decyduje o tym, czy trzeba izolować zmiany, oddzielić ręczniki i czy dziecko może iść do przedszkola.

Liszaje ZAKAŹNE (można się zarazić): - Liszajec zakaźny (impetigo) - bardzo zaraźliwy, bakteryjny; przenosi się przez bezpośredni kontakt, ręczniki, zabawki. Konieczna higiena i często izolacja do czasu rozpoczęcia leczenia. - Liszaj obrączkowy (grzybica) - zakaźny; źródłem bywają zwierzęta, baseny, wspólne przedmioty. Wymaga leków przeciwgrzybiczych i unikania współdzielenia ręczników.

• Liszaje NIEZAKAŹNE (nie można się zarazić):*
• Liszaj płaski - choroba autoimmunologiczna, nie przenosi się z człowieka na człowieka.
• Liszaj twardzinowy - przewlekła, niezakaźna; nie ma związku z higieną ani z kontaktem.
• Liszaj rumieniowaty (toczeń skórny) - autoimmunologiczny, niezakaźny.

• | Czy zakaźny? | Rodzaj | Co robić |
• |---|---|---|
• | TAK | liszajec, grzybica (obrączkowy) | izolacja zmian, osobne ręczniki, leczenie |
• | NIE | płaski, twardzinowy, rumieniowaty | bez izolacji, leczenie przewlekłe |

Dlatego gdy ktoś pyta o „liszaj zakaźny", warto najpierw ustalić, o który typ chodzi. Pomyłka działa w obie strony: niepotrzebna panika przy liszaju płaskim albo, przeciwnie, lekceważenie wysoce zakaźnego liszajca u dziecka. W razie wątpliwości - zwłaszcza gdy zmiany się sączą, mają żółte strupy lub szybko się szerzą - załóż, że mogą być zakaźne, i ogranicz kontakt do czasu konsultacji.

Kiedy zgłosić się do lekarza i jak działa e-recepta online

Część zmian skórnych ustępuje samoistnie, ale liszaj w wielu postaciach wymaga leczenia farmakologicznego, a niektóre - pilnej konsultacji. Zgłoś się do lekarza, gdy:

• zmiany szybko się powiększają, sączą lub pojawiają się żółte/miodowe strupy (możliwy liszajec),
• występuje silny świąd, ból, pieczenie okolic intymnych (możliwy liszaj twardzinowy),
• zmiany nie ustępują mimo pielęgnacji w ciągu 1-2 tygodni,
• choroba nawraca lub obejmuje błony śluzowe (jama ustna, narządy płciowe),
• zmiany dotyczą dziecka, twarzy, okolic oczu lub towarzyszy im gorączka,
• masz wcześniej rozpoznany liszaj twardzinowy lub płaski i potrzebujesz kontynuacji leczenia.

Jak pomaga e-recepta online: jeśli choroba jest już rozpoznana przez lekarza (np. masz przewlekły liszaj twardzinowy i stosujesz stały preparat sterydowy), kontynuacja leczenia nie zawsze wymaga wizyty stacjonarnej. Po konsultacji lekarz może wystawić e-receptę online, którą zrealizujesz w dowolnej aptece, podając 4-cyfrowy kod i numer PESEL. To wygodne rozwiązanie przy chorobach przewlekłych i nawracających, które wymagają regularnego dostępu do leków.

Ważne ograniczenia: telemedycyna nie zastąpi pierwszego badania przy nowych, niejasnych zmianach skórnych - zwłaszcza tych zakaźnych (grzybica, liszajec) lub wymagających oceny wzrokowej i ewentualnej biopsji. Jeśli nie masz pewności, z jakim typem liszaja masz do czynienia, zacznij od konsultacji, która pozwoli postawić rozpoznanie. Dopiero przy ustalonej diagnozie e-recepta staje się sprawnym narzędziem do kontynuacji terapii.

Nie dobieraj samodzielnie sterydów ani antybiotyków - niewłaściwy lek może zamaskować lub nasilić chorobę. Decyzję o leczeniu zawsze powinien podjąć lekarz na podstawie oceny objawów.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy liszaj jest zakaźny? To zależy od rodzaju. Liszajec zakaźny (impetigo) i liszaj obrączkowy (grzybica) są zakaźne. Liszaj płaski i liszaj twardzinowy nie są zakaźne - nie można się nimi zarazić przez kontakt.

Jak leczyć liszaj płaski? Podstawą są glikokortykosteroidy miejscowe (maści, kremy), a w cięższych postaciach leczenie ogólne lub fototerapia. Postać w jamie ustnej leczy się sterydami miejscowymi. Leki te są na receptę i dobiera je lekarz.

Jak wygląda leczenie liszaja twardzinowego? Stosuje się silne glikokortykosteroidy miejscowe według schematu zaleconego przez lekarza, przewlekle, z okresami podtrzymania, plus emolienty. Leczenie wymaga regularnej kontroli, bo nieleczona choroba może prowadzić do bliznowacenia.

Czy są skuteczne domowe sposoby na liszaj? Domowe metody (delikatna pielęgnacja, emolienty, chłodne okłady, niedrapanie) mogą łagodzić objawy, ale nie leczą przyczyny - zwłaszcza w grzybicy i liszajcu, gdzie potrzebne są leki. To wsparcie, nie alternatywa dla terapii.

Jak wygląda liszaj obrączkowy? To okrągłe lub owalne ognisko z czerwonym, łuszczącym się brzegiem i jaśniejszym środkiem, przypominające obrączkę. Powiększa się obwodowo i jest zakaźny (grzybica).

Co to za liszaj wokół ust u dziecka? Najczęściej jest to liszajec zakaźny - pęcherzyki i miodowo-żółte strupy wokół ust i nosa. Jest bardzo zaraźliwy i wymaga antybiotyku (miejscowego lub doustnego) przepisanego przez lekarza.

Czy liszaj płaski może dawać czerwone plamy nie swędzące? Tak, choć typowo liszaj płaski swędzi, istnieją postaci z mniej nasilonym świądem lub bez niego. Czerwone/sinawe plamy na ciele wymagają oceny lekarskiej dla rozpoznania.

Czy liszaj twardzinowy sromu może minąć sam? Nie - to przewlekła choroba, która wymaga leczenia i obserwacji. Nieleczona może prowadzić do bliznowacenia, zrostów i powikłań, dlatego nie należy jej bagatelizować.

Czy na liszaj potrzebna jest recepta? Większość skutecznych leków (sterydy miejscowe i ogólne, antybiotyki, część leków przeciwgrzybiczych) jest na receptę. Przy rozpoznanej, przewlekłej chorobie kontynuację leczenia można uzyskać po konsultacji w formie e-recepty online.

Czy mogę leczyć liszaj sterydem, który mam w domu? Nie zaleca się tego. Steryd nałożony na grzybicę (liszaj obrączkowy) może ją nasilić i zamaskować obraz choroby. Lek powinien dobrać lekarz po ustaleniu typu liszaja.

Jak długo leczy się liszaj? To zależy od rodzaju: liszajec zwykle ustępuje w kilka-kilkanaście dni leczenia, grzybica w kilka tygodni, a liszaj twardzinowy i płaski to choroby przewlekłe, często wymagające długotrwałej lub nawracającej terapii.

Czy dziecko z liszajem może chodzić do przedszkola? Przy chorobach zakaźnych (liszajec, grzybica) dziecko powinno zostać w domu do momentu rozpoczęcia skutecznego leczenia i ustąpienia zakaźności - zwykle po 1-2 dobach antybiotykoterapii w liszajcu. Decyzję najlepiej skonsultować z lekarzem.

Źródła

Informacje w artykule opracowano na podstawie ogólnodostępnych materiałów edukacyjnych i wytycznych dotyczących chorób skóry. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

• pacjent.gov.pl - Internetowe Konto Pacjenta (IKP), informacje o e-recepcie, realizacji recepty w aptece i dostępie do dokumentacji medycznej.
• Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) - zasady udzielania świadczeń, teleporady i dostęp do leczenia dermatologicznego.
• Charakterystyki Produktów Leczniczych (ChPL) - oficjalne informacje o lekach stosowanych w leczeniu chorób skóry (glikokortykosteroidy miejscowe, leki przeciwgrzybicze, antybiotyki), wskazania, dawkowanie i przeciwwskazania.
• Polskie Towarzystwo Dermatologiczne (PTD) - wytyczne i rekomendacje dotyczące rozpoznawania i leczenia liszaja płaskiego, liszaja twardzinowego oraz zakażeń skóry.
• Rejestr Produktów Leczniczych (URPL) - informacje o statusie leków i kategorii dostępności (Rp / OTC).

Uwaga: artykuł nie stanowi porady medycznej ani diagnozy. W przypadku objawów skórnych - zwłaszcza nowych, nasilających się, zakaźnych lub dotyczących okolic intymnych i dzieci - skonsultuj się z lekarzem. Recenzja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn, PWZ 3211301).