Dna moczanowa - objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Dna moczanowa (podagra, artretyzm) to najczęstsza zapalna choroba stawów u dorosłych, wywołana odkładaniem kryształów kwasu moczowego. Objawia się nagłym, bardzo silnym bólem, obrzękiem i zaczerwienieniem stawu - najczęściej palucha. Poznaj przyczyny, diagnostykę, leczenie napadu i terapię obniżającą kwas moczowy. Leki na receptę uzyskasz przez teleporadę i e-receptę online.

Najważniejsze informacje

Co to jest Dna moczanowa i przyczyny

Dna moczanowa (łac. arthritis urica, potocznie podagra lub artretyzm) to przewlekła choroba metaboliczna, w której w stawach i tkankach okołostawowych odkładają się kryształy moczanu sodu. Jest to najczęstsza zapalna choroba stawów u dorosłych - dotyka ok. 1-4% populacji, znacznie częściej mężczyzn (stosunek ok. 3-4:1) po 40. roku życia oraz kobiety po menopauzie.

Bezpośrednią przyczyną jest hiperurykemia, czyli podwyższone stężenie kwasu moczowego we krwi. Próg krystalizacji to ok. 6,8 mg/dl (404 µmol/l) - powyżej tej wartości kwas moczowy przekracza granicę rozpuszczalności i zaczyna tworzyć ostre, igiełkowate kryształy. Kwas moczowy jest końcowym produktem rozkładu puryn (pochodzących z pożywienia oraz rozpadu komórek organizmu).

Główne mechanizmy hiperurykemii:

Czynniki ryzyka i wyzwalacze napadu: dieta bogata w czerwone mięso, podroby, owoce morza; alkohol (zwłaszcza piwo i wódka); napoje słodzone fruktozą; otyłość; nadciśnienie; cukrzyca typu 2; leki moczopędne; odwodnienie; gwałtowna utrata masy ciała; uraz stawu. Dna moczanowa jest składową zespołu metabolicznego i niezależnym czynnikiem ryzyka sercowo-naczyniowego.

Objawy Dna moczanowa

Charakterystycznym objawem jest ostry napad dny - nagły, ekstremalnie silny ból stawu, który zwykle budzi pacjenta w nocy lub nad ranem. Ból narasta do maksimum w ciągu 6-12 godzin i bywa opisywany jako jeden z najsilniejszych w medycynie.

Typowe cechy ostrego napadu:

• silny ból, obrzęk, zaczerwienienie i ucieplenie stawu;
• nadwrażliwość - nawet dotyk kołdry jest nie do zniesienia;
• najczęstsza lokalizacja: staw u podstawy palucha (podagra) - ok. 50-70% pierwszych napadów; dalej kolano, kostka, śródstopie, nadgarstek, palce rąk;
• objawy ogólne: stan podgorączkowy lub gorączka, złe samopoczucie;
• skóra nad stawem może się złuszczać po ustąpieniu napadu.

Fazy choroby:

Nieleczona choroba prowadzi do zajmowania kolejnych stawów, deformacji i przewlekłego bólu. Przy pierwszym epizodzie warto skonsultować objawy z lekarzem, by potwierdzić rozpoznanie i wykluczyć infekcję stawu.

Jak rozpoznać / diagnostyka

Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym, badaniach laboratoryjnych i - w razie wątpliwości - na badaniu płynu stawowego. Złotym standardem jest wykrycie kryształów moczanu sodu w płynie stawowym w mikroskopie z polaryzacją (kryształy o ujemnej dwójłomności).

Badania pomocnicze:

• Kwas moczowy w surowicy - norma orientacyjnie do 7,0 mg/dl u mężczyzn i 6,0 mg/dl u kobiet. Uwaga: w trakcie samego napadu stężenie bywa prawidłowe lub obniżone, dlatego prawidłowy wynik nie wyklucza dny - badanie warto powtórzyć 2-4 tygodnie po napadzie.
• OB i CRP - podwyższone (stan zapalny).
• Morfologia - leukocytoza w napadzie.
• Kreatynina, eGFR - ocena funkcji nerek (kluczowa dla doboru leków).
• USG stawu - objaw 'podwójnego konturu' (kryształy na chrząstce).
• RTG - w przewlekłej dnie nadżerki kostne i guzki.

Diagnostyka różnicowa (co wykluczyć):

Podejrzenie infekcji stawu (septyczne zapalenie) to stan nagły. Jeśli antybiotyk okaże się konieczny - jest dostępny wyłącznie na receptę; więcej o tym, jak działa terapia, w artykule recepta na antybiotyk online.

Leczenie Dna moczanowa

Leczenie ma dwa odrębne cele: przerwanie ostrego napadu oraz długoterminowe obniżenie kwasu moczowego, by zapobiec kolejnym epizodom. Większość leków jest dostępna na receptę - można ją uzyskać podczas teleporady.

1. Leczenie ostrego napadu (im wcześniej, tym lepiej - najlepiej w pierwszych 12-24 h):

Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, takie jak meloksykam (opokan) czy nimesulid (nimesil), stosuje się do ustąpienia objawów. Nie zaczyna się leczenia obniżającego kwas moczowy w trakcie napadu (może go nasilić), ale jeśli pacjent już je przyjmuje - nie odstawia się go.

2. Leczenie przewlekłe (obniżające kwas moczowy):

Podstawą jest allopurynol (milurit) - inhibitor oksydazy ksantynowej, zmniejszający produkcję kwasu moczowego. Rozpoczyna się od małej dawki (zwykle 100 mg/d) i stopniowo zwiększa pod kontrolą stężenia kwasu moczowego. Alternatywą jest febuksostat. Cel: kwas moczowy < 6,0 mg/dl (a przy guzkach dnawych < 5,0 mg/dl).

Przy włączaniu allopurynolu przez pierwsze 3-6 miesięcy stosuje się profilaktykę napadów (mała dawka kolchicyny lub NLPZ), bo gwałtowne obniżanie urykemii może wywołać napad. Wskazania do leczenia przewlekłego: ≥2 napady/rok, guzki dnawe, kamica moczanowa, uszkodzenie stawów. Terapię prowadzi się zwykle przewlekle, często do końca życia.

Domowe sposoby i pielęgnacja

Domowe metody nie zastąpią leków, ale realnie skracają napad, zmniejszają ból i ograniczają częstość kolejnych epizodów. Najważniejsza jest trwała zmiana diety i stylu życia.

Podczas napadu:

• odpoczynek i odciążenie zajętego stawu (unieruchomienie, uniesienie kończyny);
• chłodne okłady (lód owinięty w ściereczkę, 15-20 min) - łagodzą ból i obrzęk;
• picie dużej ilości wody (2-3 l/dobę, jeśli brak przeciwwskazań nerkowych/kardiologicznych);
• bezwzględne unikanie alkoholu;
• nie masować i nie rozgrzewać stawu.

Dieta niskopurynowa - co ograniczyć i co preferować:

Styl życia: stopniowa redukcja masy ciała (bez głodówek - szybkie chudnięcie podnosi kwas moczowy), regularna umiarkowana aktywność fizyczna, kontrola ciśnienia i cukru, nawodnienie. Te działania mogą obniżyć kwas moczowy nawet o 1-2 mg/dl. Domowe metody łączy się z leczeniem farmakologicznym - nie zamiast niego.

Powikłania i kiedy pilnie do lekarza

Nieleczona lub źle kontrolowana dna moczanowa prowadzi do poważnych, często nieodwracalnych powikłań.

Najważniejsze powikłania:

• guzki dnawe (tophi) - twarde złogi moczanowe w tkankach (małżowiny uszne, łokcie, ścięgna), mogące się owrzodzić;
• trwałe uszkodzenie i deformacja stawów, przewlekły ból, niepełnosprawność;
• kamica moczanowa nerek i przewlekła choroba nerek (nefropatia moczanowa);
• zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych (zawał, nadciśnienie), bo dna jest składową zespołu metabolicznego.

Pilnie skontaktuj się z lekarzem / zgłoś się na ostry dyżur, gdy:

• pojawia się gorączka i dreszcze z bolesnym, gorącym stawem - może to oznaczać septyczne (bakteryjne) zapalenie stawu, które wymaga natychmiastowej diagnostyki i antybiotyku;
• zajętych jest kilka stawów naraz lub objawy szybko się rozprzestrzeniają;
• to pierwszy w życiu napad - by potwierdzić rozpoznanie i wykluczyć inne choroby;
• ból nie ustępuje mimo 2-3 dni leczenia lub nawraca często;
• pojawiają się guzki, krew w moczu lub kolka nerkowa.

Septyczne zapalenie stawu może w ciągu godzin zniszczyć staw i zagrozić życiu - to wskazanie do pilnej hospitalizacji, nie teleporady. Antybiotyk w takim przypadku wydaje się wyłącznie po badaniu i posiewie; o zasadach jego stosowania piszemy w jak stosować antybiotyk.

Profilaktyka / zapobieganie

Profilaktyka dny moczanowej dzieli się na zapobieganie pierwszemu zachorowaniu (u osób z hiperurykemią) oraz zapobieganie nawrotom u już chorujących.

Kluczowe działania profilaktyczne:

• utrzymanie kwasu moczowego < 6,0 mg/dl - u osób leczonych to nadrzędny cel; regularna kontrola laboratoryjna co 3-6 miesięcy;
• dieta niskopurynowa i ograniczenie alkoholu (zwłaszcza piwa) oraz fruktozy;
• redukcja i utrzymanie prawidłowej masy ciała - powolna, bez głodówek;
• odpowiednie nawodnienie (2-3 l wody/dobę);
• systematyczne przyjmowanie allopurynolu, jeśli został zalecony - przerwanie terapii to najczęstsza przyczyna nawrotów;
• weryfikacja leków podnoszących kwas moczowy (tiazydy, mała dawka ASA) - z lekarzem rozważyć zamianę.

Profilaktyka wymaga konsekwencji - dna to choroba przewlekła, w której regularne leczenie i styl życia decydują o braku napadów. Receptę na allopurynol oraz kontrolę terapii można prowadzić zdalnie - przez teleporadę i e-receptę, bez wizyty w przychodni. Warto też kontrolować inne czynniki ryzyka metabolicznego, opisane m.in. w materiałach o profilaktyce zdrowotnej.