Jak wyciągnąć kleszcza bez pęsety krok po kroku. Kompletny przewodnik

Jak wyciągnąć kleszcza bez pęsety - szybka odpowiedź

Nie masz pod ręką pęsety ani plastikowego lassa z apteki? Nie odkładaj usuwania na później. Kleszcza da się bezpiecznie wyciągnąć domowymi sposobami, a najważniejsza zasada jest zawsze ta sama: chwytamy pajęczaka jak najbliżej skóry, u samej podstawy jego aparatu gębowego, i wyciągamy prostym, zdecydowanym ruchem ku górze.

Działaj szybko. Ryzyko przeniesienia krętków boreliozy rośnie wraz z czasem, przez jaki kleszcz pozostaje wczepiony - dla zakażenia Borrelia szczególne znaczenie ma przekroczenie 24-36 godzin żerowania. Wirus kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) może jednak przeniknąć znacznie wcześniej, bo znajduje się w ślinie kleszcza już od pierwszych minut. Dlatego nie czekasz na pęsetę - usuwasz tym, co masz czyste i pod ręką.

| Metoda bez pęsety | Jak to zrobić | Na co uważać | |---|---|---| | Palce w rękawiczce lub przez gazę | Chwyć kleszcza paznokciami tuż przy skórze i pociągnij prosto do góry | Nie ściskaj brzuszka - grozi wtłoczeniem treści do rany | | Nitka / cienka mocna nić | Zawiąż pętlę wokół główki, jak najbliżej skóry, i pociągnij pionowo | Pętla musi objąć aparat gębowy, nie brzuch | | Plastikowa karta z nacięciem | Wsuń nacięcie pod kleszcza przy skórze i podważ | Improwizowana alternatywa dla „lassa" | | Aplikator z apteki (lasso, hak) | Objąć kleszcza u podstawy i unieść / wykręcić zgodnie z instrukcją | Najbezpieczniejsza opcja - warto mieć w apteczce |

Czego nie robić: nie smaruj kleszcza masłem, tłuszczem, alkoholem, benzyną ani lakierem, nie przypalaj go zapałką i nie wkraplaj mu niczego na grzbiet. Podrażniony pajęczak wymiotuje zawartość jelita do rany, a to właśnie zwiększa ryzyko zakażenia. To nie jest mit ostrożnościowy - tak działa jego fizjologia.

Dlaczego liczy się czas - okno na usunięcie kleszcza

Kleszcz nie „gryzie" w potocznym sensie. Nacina naskórek, zanurza w ranie aparat gębowy (hypostom) pokryty haczykami i zaczyna pobierać krew, jednocześnie wydzielając ślinę. W tej ślinie są substancje znieczulające (dlatego ukłucia zwykle nie czujemy), przeciwzakrzepowe i - co najważniejsze z punktu widzenia zdrowia - potencjalne patogeny.

Dwie najczęstsze choroby odkleszczowe w Polsce mają różną dynamikę przenoszenia:

• Borelioza (bakteria Borrelia burgdorferi) bytuje w jelicie kleszcza. Zanim bakterie „przewędrują" do gruczołów ślinowych i do rany, mija zwykle sporo czasu. Dlatego usunięcie kleszcza w ciągu pierwszej doby istotnie obniża ryzyko zakażenia. Po 36-48 godzinach żerowania ryzyko wyraźnie rośnie.
• Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) wywołuje wirus obecny bezpośrednio w ślinie. Może zostać przekazany w ciągu pierwszych minut ukłucia, więc tu szybkie usunięcie nie chroni tak skutecznie - przed KZM chroni przede wszystkim szczepienie.

Wniosek jest praktyczny: nie ma czegoś takiego jak „usunę wieczorem, jak będzie pęseta". Każda godzina ma znaczenie dla boreliozy. Lepiej wyciągnąć kleszcza natychmiast improwizowaną, ale czystą metodą, niż czekać na idealne narzędzie.

Krok po kroku: bezpieczne usunięcie kleszcza w domu

Niezależnie od tego, czy masz pęsetę o cienkich, prostych końcach, czy działasz palcami w rękawiczce, procedura jest podobna.

1. Przygotuj się. Umyj ręce, jeśli możesz - załóż jednorazowe rękawiczki albo owiń palce kawałkiem czystej gazy. Przygotuj środek do dezynfekcji (np. oktenidyna, chlorheksydyna, wodny roztwór jodu) i szczelny pojemniczek lub woreczek strunowy, jeśli chcesz zachować kleszcza. 2. Uchwyć u podstawy. Złap kleszcza jak najbliżej skóry, obejmując jego część gębową, a nie napęczniały brzuch. Ściśnięcie brzucha wyciska zawartość jelita (z bakteriami) prosto do rany. 3. Pociągnij pionowo, zdecydowanie. Ciągnij prosto do góry, prostopadle do skóry, stałą, pewną siłą. Nie szarp gwałtownie i nie „wykręcaj" jak śrubki - aparat gębowy kleszcza nie jest gwintowany, a skręcanie sprzyja urwaniu główki. (Wyjątek: aptekowe hakowe aplikatory, które z założenia podważa się i delikatnie obraca - wtedy postępuj zgodnie z ich instrukcją.) 4. Sprawdź ranę. Upewnij się, że wyciągnąłeś całego pajęczaka. Jeśli w skórze zostały czarne resztki, przeczytaj kolejną sekcję. 5. Zdezynfekuj miejsce ukłucia i ponownie umyj ręce. 6. Nie zgniataj kleszcza palcami. Jeśli chcesz go zachować (do ewentualnej identyfikacji), włóż do zamkniętego pojemnika. Nie ma jednak potrzeby wysyłania go do badania na własną rękę - decyzję o diagnostyce podejmuje lekarz na podstawie objawów, nie wyniku z kleszcza.

Usuwanie kleszcza u dziecka. U najmłodszych skóra jest cieńsza, a dziecko rzadko usiedzi spokojnie, dlatego kluczowa jest asysta drugiej osoby, która delikatnie unieruchomi kończynę lub głowę. Działaj spokojnie i pewnie - im mniej szarpania, tym mniejsze ryzyko urwania aparatu gębowego. Nie tłumacz dziecku „na sucho", tylko odwracaj uwagę i wykonaj ruch jednym pociągnięciem. U dzieci kleszcze wyjątkowo często lokują się na głowie, za uchem i na granicy włosów, więc tam szukaj najpierw. Po usunięciu zdezynfekuj rankę środkiem bezpiecznym dla dzieci i zanotuj datę - malucha trudniej dopytać o objawy, więc obserwacja rodzica jest tym ważniejsza.

Trudne lokalizacje: skóra głowy, za uchem, pachwina. Kleszcz we włosach bywa niemal niewidoczny, a przez włosy trudno podejść pęsetą czy palcami. Rozgarnij włosy i unieruchom je (np. spinką albo drugą ręką), doświetl miejsce latarką i dopiero wtedy chwytaj pajęczaka u samej skóry. W zgięciach i fałdach (pachwina, pod kolanem, pacha) napnij skórę palcami drugiej ręki, żeby uzyskać płaską, stabilną powierzchnię - na napiętej skórze łatwiej o pewny chwyt i prosty ruch ku górze. Jeśli mimo to nie potrafisz sięgnąć kleszcza w trudnym miejscu, nie rozgrzebuj rany na siłę - poproś kogoś o pomoc albo zgłoś się do przychodni, gdzie usuną go w kilka sekund.

Na koniec zaznacz w kalendarzu datę ukłucia. Będzie kluczowa, jeśli w ciągu kolejnych tygodni pojawią się objawy - lekarz zapyta, kiedy doszło do kontaktu z kleszczem.

Kleszcz dorosły a nimfa - dlaczego łatwo przeoczyć małego

Wyobrażenie kleszcza to zwykle ciemny pajęczak wielkości ziarnka - ale to obraz osobnika dorosłego. W rzeczywistości za sporą część ukłuć u ludzi odpowiadają nimfy, czyli młodociane stadium rozwojowe kleszcza, które jest znacznie mniejsze: wielkości główki od szpilki, ziarenka maku, ledwie widocznej ciemnej kropki. Właśnie dlatego tak łatwo je przeoczyć podczas przeglądu ciała.

Ta różnica ma praktyczne znaczenie:

• Nimfy są aktywne głównie wiosną i wczesnym latem i to one często stoją za zakażeniami, bo ich rozmiar sprawia, że pozostają na skórze niezauważone przez wiele godzin - a im dłużej kleszcz żeruje, tym większe ryzyko przeniesienia boreliozy.
• Podczas oglądania skóry łatwo pomylić nimfę z pieprzykiem, strupkiem albo drobiną brudu. Jeśli „kropka" ma nóżki, jest lekko wypukła i tkwi w skórze - potraktuj ją jak kleszcza i usuń.
• Do usunięcia małej nimfy najlepiej nadaje się cienka pęseta o ostrych końcach lub aptekowy hak. Palcami trudno ją pewnie chwycić, a próba „zdrapania" paznokciem grozi zgnieceniem. W razie wątpliwości doświetl miejsce i użyj powiększenia (np. aparatu w telefonie).

Osobnik dorosły jest większy, ciemniejszy i łatwiejszy do uchwycenia, ale zasada usuwania jest identyczna niezależnie od stadium: chwyt u samej skóry, prosty ruch ku górze, bez ściskania brzucha. Świadomość, że groźny może być również ledwie widoczny „punkcik", to najlepsza motywacja do dokładnego, a nie pobieżnego przeglądu ciała po powrocie z terenów zielonych.

Jak wyciągnąć głowę kleszcza, gdy się urwała

To jedno z najczęstszych pytań po usunięciu kleszcza: co zrobić, gdy w skórze została główka? Najpierw uspokojenie - mówiąc „głowa", zwykle mamy na myśli aparat gębowy (hypostom), a nie całą głowę pajęczaka. Sam w sobie, po oddzieleniu od tułowia, nie jest już „żywym" źródłem infekcji na wzór całego kleszcza, bo pompa ślinowa została usunięta wraz z resztą ciała.

Co robić z pozostawionym fragmentem:

• Jeśli końcówka wystaje ponad skórę - spróbuj delikatnie podważyć ją zdezynfekowaną igłą (tak jak wyciąga się drzazgę) albo chwycić czystą pęsetą o cienkich końcach i wyjąć. Jeden ostrożny ruch, bez rozgrzebywania rany.
• Jeśli fragment tkwi głęboko i nie chce wyjść - nie rozorywuj skóry na siłę. Zdezynfekuj miejsce i zostaw je w spokoju. W większości przypadków organizm sam wypycha ciało obce w ciągu kilku dni, podobnie jak drzazgę, tworząc niekiedy niewielką grudkę, która z czasem znika.
• Obserwuj ranę. Zaczerwienienie i lekki obrzęk bezpośrednio wokół ukłucia w pierwszych 1-2 dniach to normalna reakcja miejscowa, nie borelioza. Niepokój powinny budzić: narastające zaczerwienienie rozszerzające się jak tarcza, ropienie, ból, gorączka.

Kiedy iść z tym do lekarza: gdy resztka jest głęboko i pojawiają się cechy zakażenia bakteryjnego rany (nasilający się ból, ropa, ciepło, obrzęk), gdy sam nie potrafisz jej usunąć, a niepokoi Cię wygląd, albo gdy ukłucie dotyczy małego dziecka. Lekarz rodzinny lub chirurg poradzi sobie z tym w minutę. Nie „wypala" się resztek i nie nakłuwa ich brudną igłą - to prosta droga do zakażenia miejscowego.

Czego nie robić - najczęstsze błędy przy usuwaniu kleszcza

Wokół kleszczy narosło mnóstwo domowych „patentów", które w najlepszym razie nie działają, a w najgorszym zwiększają ryzyko choroby. Warto je znać, żeby ich nie powtarzać.

• Smarowanie masłem, olejem, wazeliną, alkoholem. Idea „udusi się i sam wyjdzie" jest błędna. Kleszcz pod wpływem stresu i niedotlenienia wymiotuje treść jelitową (z patogenami) do rany, zanim odpadnie. To zwiększa, a nie zmniejsza ryzyko zakażenia.
• Przypalanie zapałką lub papierosem. Ten sam mechanizm - podrażniony kleszcz „zwraca" zawartość do rany. Do tego ryzykujesz oparzenie skóry.
• Wykręcanie „na gwint". Popularna rada „kręć w lewo" nie ma uzasadnienia - aparat gębowy nie ma kierunku. Skręcanie zwiększa szansę na urwanie główki. Wyjątkiem są aptekowe aplikatory zaprojektowane do lekkiego obrotu.
• Zgniatanie kleszcza palcami po wyjęciu. Jeśli był zakażony, rozgniatasz patogeny na skórze i pod paznokciami. Wyrzuć go zamkniętego albo zalej alkoholem w pojemniczku.
• Panika i szarpanie. Gwałtowny ruch to najczęstsza przyczyna urwania części gębowej. Lepiej działać wolno i pewnie.
• Zwlekanie „aż kupię pęsetę". Przy boreliozie czas gra na niekorzyść. Usuń teraz tym, co czyste.

Co po usunięciu kleszcza - obserwacja i objawy alarmowe

Usunięcie kleszcza to nie koniec, tylko początek okresu obserwacji. Większość ukłuć nie kończy się żadną chorobą - w polskich badaniach odsetek zakażonych kleszczy waha się regionalnie, a nawet ukłucie zakażonego pajęczaka nie zawsze prowadzi do choroby. Mimo to następne 4 tygodnie warto mieć rankę na oku.

Najważniejszy sygnał boreliozy to rumień wędrujący (erythema migrans): zaczerwienienie, które pojawia się zwykle po 3-30 dniach, powiększa się z dnia na dzień, często z przejaśnieniem w środku (obraz „tarczy strzelniczej"), zazwyczaj niebolesne i nieswędzące. Rumień wędrujący jest wskazaniem do natychmiastowej konsultacji lekarskiej i antybiotykoterapii - to klasyczny objaw, który pozwala rozpoznać boreliozę bez badań krwi.

Inne objawy, które w ciągu kilku tygodni po ukłuciu powinny skłonić do wizyty:

• objawy grypopodobne bez kataru: gorączka, dreszcze, bóle mięśni i stawów, silne zmęczenie, ból głowy (mogą wskazywać zarówno na boreliozę, jak i na KZM),
• sztywność karku, światłowstręt, zaburzenia świadomości - objawy neurologiczne wymagają pilnej pomocy,
• wędrujące bóle stawów, kołatanie serca, porażenie nerwu twarzowego w późniejszym okresie.

Sama miejscowa reakcja - mała, swędząca grudka w miejscu ukłucia, która pojawia się od razu i znika w ciągu kilku dni - to alergiczna odpowiedź na ślinę kleszcza, nie rumień wędrujący. Różnica: rumień boreliozowy narasta i pojawia się z opóźnieniem, reakcja alergiczna jest natychmiastowa i ustępuje.

Kiedy potrzebna jest wizyta u lekarza i e-recepta

Nie każde ukłucie kleszcza wymaga lekarza. Sprawnie usunięty kleszcz, bez objawów przez kolejne tygodnie, zwykle nie wymaga żadnego działania - profilaktyczna antybiotykoterapia „na wszelki wypadek" nie jest w Polsce standardem po każdym ukłuciu i bywa rozważana tylko w wybranych sytuacjach po ocenie lekarza.

Skonsultuj się z lekarzem, gdy:

• pojawił się rumień wędrujący - to jednoznaczne wskazanie do leczenia,
• wystąpiły objawy ogólne (gorączka, bóle stawów i mięśni, silne zmęczenie) w ciągu kilku tygodni od ukłucia,
• nie udało się usunąć całego kleszcza i rana ropieje lub narasta stan zapalny,
• kleszcz ukąsił małe dziecko, kobietę w ciąży albo osobę z obniżoną odpornością,
• ukłucie nastąpiło w rejonie endemicznym KZM, a nie masz szczepienia.

Leczeniem boreliozy z rumieniem wędrującym jest antybiotyk (najczęściej z grupy tetracyklin lub penicylin, np. doksycyklina albo amoksycylina - dobór leku, dawki i czas terapii zawsze ustala lekarz). To leki na receptę, których nie wolno dobierać ani dawkować samodzielnie.

Jeśli lekarz podczas teleporady rozpozna wskazanie do leczenia, może wystawić e-receptę online - kod odbierzesz SMS-em lub w aplikacji IKP i zrealizujesz w dowolnej aptece. To wygodne rozwiązanie, gdy rumień jest wyraźny i typowy, a dojazd do przychodni utrudniony. Pamiętaj jednak: e-recepta nie zastępuje oceny lekarskiej przy niepokojących objawach neurologicznych czy kardiologicznych - te wymagają zbadania na miejscu. W razie potrzeby uzyskasz e-receptę online po konsultacji z lekarzem.

Jak chronić się przed kleszczami

Najlepszy sposób na kleszcza to nie dać się ukłuć. Ryzyko rośnie od wczesnej wiosny do późnej jesieni, a kleszcze czyhają nie tylko w lesie - spotkasz je w wysokiej trawie, w parkach miejskich, na łąkach i przydomowych trawnikach.

Profilaktyka, która realnie działa:

• Ubranie. W tereny zielone zakładaj długie spodnie, skarpety naciągnięte na nogawki, buty za kostkę i jasne ubrania - na jasnym tle łatwiej wypatrzyć wędrującego kleszcza.
• Repelenty. Preparaty z DET-em (DEET) lub ikarydyną na odsłoniętą skórę i ubranie zmniejszają ryzyko przyczepienia. Stosuj zgodnie z instrukcją, ostrożnie u dzieci.
• Przegląd ciała po powrocie. Kleszcze lubią miejsca ciepłe i cienkie: pachwiny, pod kolanami, pachy, za uszami, kark, granica włosów, u dzieci także głowa. Im wcześniej znajdziesz kleszcza, tym mniejsze ryzyko.
• Prysznic. Wzięty do dwóch godzin po powrocie pomaga zmyć jeszcze niewczepione pajęczaki.
• Szczepienie przeciw KZM. To jedyna skuteczna ochrona przed kleszczowym zapaleniem mózgu (przeciw boreliozie szczepionki w Polsce brak). Warto rozważyć zwłaszcza w rejonach endemicznych i przy częstym przebywaniu na łonie natury.

Uwaga na kleszcze wnoszone przez zwierzęta domowe. Pies czy kot swobodnie biegający po trawie, krzakach i zaroślach to jeden z najczęstszych „transporterów" kleszczy do domu. Pajęczak przyniesiony na sierści zwierzaka może przejść na człowieka - na kanapę, łóżko, dywan - i wczepić się już w domu, nawet jeśli sam tego dnia nie byłeś w terenie. Dlatego:

• Regularnie przeglądaj sierść pupila po każdym spacerze, zwłaszcza uszy, pysk, szyję, okolice pod przednimi łapami i między palcami.
• Stosuj u zwierzęcia ochronę przeciwkleszczową (obroże, krople typu spot-on, tabletki) dobraną przez weterynarza - chroni to zarówno zwierzę, jak i pośrednio domowników.
• Nie zdejmuj kleszcza ze zwierzęcia gołymi palcami i nie zgniataj go - użyj haczyka lub pęsety, tak samo jak u człowieka, a potem zdezynfekuj miejsce.

Miej w apteczce (także tej podróżnej i samochodowej) aptekowy przyrząd do usuwania kleszczy - lasso, hak lub cienką pęsetę - oraz środek dezynfekujący. Dzięki temu nie będziesz szukać, „czym tu wyciągnąć", gdy kleszcz już się wczepi.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak wyciągnąć kleszcza bez pęsety? Chwyć go palcami w rękawiczce lub przez gazę, tuż przy skórze, u podstawy aparatu gębowego, i pociągnij prosto do góry zdecydowanym ruchem. Alternatywnie użyj pętli z mocnej nici zaciśniętej blisko skóry albo plastikowej karty z nacięciem. Nie smaruj i nie przypalaj kleszcza.

Co zrobić, gdy w skórze została głowa kleszcza? Jeśli fragment wystaje, spróbuj delikatnie wyjąć go zdezynfekowaną igłą lub cienką pęsetą jak drzazgę. Jeśli tkwi głęboko i nie chce wyjść, zdezynfekuj miejsce i zostaw - organizm zwykle sam go wypycha w ciągu kilku dni. Przy ropieniu lub narastającym stanie zapalnym zgłoś się do lekarza.

Czy kleszcz może wejść pod skórę w całości? Nie, kleszcz nie „wchodzi" ani nie „wkopuje się" pod skórę w całości. Zanurza w niej jedynie aparat gębowy (hypostom), którym trzyma się rany i pobiera krew, natomiast jego ciało pozostaje na zewnątrz i z czasem pęcznieje. Jeśli w skórze widzisz ciemny punkt po nieudanym usunięciu, to najwyżej urwana część gębowa, a nie „schowany" cały kleszcz.

Co jeśli kleszcz był wczepiony kilka dni? Długie żerowanie (ponad 24-48 godzin) zwiększa ryzyko przeniesienia boreliozy, więc kleszcza tkwiącego kilka dni usuń tak samo dokładnie, jak świeżo wczepionego, i koniecznie zanotuj przybliżony czas ukłucia. Przez najbliższe 4 tygodnie bacznie obserwuj miejsce pod kątem rumienia wędrującego oraz zwracaj uwagę na objawy grypopodobne. Przy jakichkolwiek niepokojących sygnałach zgłoś się do lekarza i podaj, jak długo kleszcz był wczepiony.

Jak usunąć kleszcza w trudnym miejscu (skóra głowy, za uchem, pachwina)? We włosach rozgarnij i unieruchom je, doświetl miejsce latarką i dopiero wtedy chwytaj kleszcza u samej skóry cienką pęsetą lub hakiem. W fałdach i zgięciach napnij skórę palcami drugiej ręki, żeby uzyskać stabilną powierzchnię do pewnego chwytu. Jeśli sam nie dosięgasz, poproś kogoś o pomoc lub zgłoś się do przychodni - nie rozgrzebuj rany na siłę.

Czy trzeba iść do lekarza po każdym ukłuciu kleszcza? Nie. Sprawnie usunięty kleszcz bez późniejszych objawów zwykle nie wymaga działania. Do lekarza idziesz, gdy pojawi się rumień wędrujący, objawy grypopodobne, objawy neurologiczne, albo gdy nie udało się usunąć całego kleszcza i rana ropieje.

Po jakim czasie pojawia się rumień po ukłuciu kleszcza? Rumień wędrujący pojawia się zwykle między 3. a 30. dniem od ukłucia, powiększa się z czasem i często ma jaśniejszy środek. Natychmiastowe, małe zaczerwienienie w miejscu ukłucia to reakcja alergiczna, nie borelioza.

Czy kleszcza trzeba oddać do badania? Nie ma takiej konieczności. O rozpoznaniu i leczeniu decyduje obraz kliniczny (zwłaszcza rumień wędrujący) i ocena lekarska, a nie wynik badania kleszcza. Możesz zachować go w zamkniętym pojemniku, ale nie jest to niezbędne.

Czy po ukłuciu kleszcza od razu bierze się antybiotyk? Nie ma rutynowej profilaktycznej antybiotykoterapii po każdym ukłuciu. Antybiotyk włącza lekarz przy rozpoznaniu boreliozy (np. rumień wędrujący) lub innych wskazaniach. Leków tych nie dobiera się samodzielnie.

Jak szybko trzeba usunąć kleszcza? Jak najszybciej. Ryzyko zakażenia boreliozą wyraźnie rośnie po 24-36 godzinach żerowania, dlatego nie warto czekać na „idealne" narzędzie - lepiej usunąć kleszcza od razu czystą, improwizowaną metodą.

Źródła

• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB: materiały edukacyjne o chorobach odkleszczowych (borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu).
• Główny Inspektorat Sanitarny (GIS): zalecenia dotyczące profilaktyki ukłuć kleszczy i szczepień przeciw KZM.
• Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ): rekomendacje diagnostyki i leczenia boreliozy z Lyme.
• Interna Szczeklika - podręcznik chorób wewnętrznych: rozdział o krętkowicach i chorobach odkleszczowych.
• European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC): dane o Lyme borreliosis i tick-borne encephalitis w Europie.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. W razie niepokojących objawów po ukłuciu kleszcza - zwłaszcza rumienia wędrującego, gorączki lub objawów neurologicznych - skontaktuj się z lekarzem. Autor: Redakcja MEDINOW Sp. z o.o. · Recenzja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn) · Publikacja: 2026-07-04 · Aktualizacja: 2026-07-04.