Przepuklina kręgosłupa - objawy. Kompletny przewodnik

Czym jest przepuklina kręgosłupa? Krótka definicja

Przepuklina kręgosłupa (potocznie „wypadnięcie dysku", medycznie: przepuklina krążka międzykręgowego, łac. hernia disci intervertebralis) to stan, w którym dochodzi do przemieszczenia jądra miażdżystego - galaretowatego rdzenia krążka międzykręgowego - poza prawidłowy obrys krążka, najczęściej przez pęknięcie zewnętrznego pierścienia włóknistego. Przemieszczona masa może uciskać na sąsiadujący korzeń nerwowy, worek oponowy lub rdzeń kręgowy, co wywołuje objawy bólowe i neurologiczne.

Krążek międzykręgowy pełni rolę amortyzatora między trzonami kręgów. Z wiekiem traci wodę i elastyczność (proces degeneracji), przez co staje się bardziej podatny na uszkodzenia. Gdy pierścień włóknisty pęka, miękkie jądro „wypycha się" na zewnątrz. W zależności od stopnia przemieszczenia mówimy o wypuklinie (bulging - równomierne uwypuklenie), protruzji (szersza podstawa niż wierzchołek), ekstruzji (wierzchołek szerszy niż podstawa) i sekwestracji (oderwany, wolny fragment w kanale kręgowym).

Warto wiedzieć, że przepuklina krążka to bardzo częste znalezisko - badania obrazowe wykazują bezobjawowe wypukliny u znacznego odsetka zdrowych osób po 30. roku życia. Samo stwierdzenie przepukliny w rezonansie nie oznacza więc automatycznie, że to ona odpowiada za dolegliwości; kluczowa jest zgodność obrazu z objawami klinicznymi, którą ocenia lekarz.

Przepuklina kręgosłupa lędźwiowego - najczęstsza postać

Przepuklina kręgosłupa lędźwiowego to zdecydowanie najczęstsza lokalizacja - odpowiada za około 9 na 10 przypadków. Odcinek lędźwiowy (kręgi L1-L5 oraz przejście L5-S1) przenosi największe obciążenia mechaniczne ciała, dlatego krążki na poziomach L4-L5 i L5-S1 ulegają uszkodzeniu najczęściej.

Klasycznym objawem jest ból w okolicy krzyża (lędźwiowo-krzyżowej), który promieniuje wzdłuż nogi - to tzw. rwa kulszowa (ischialgia). Ból zwykle nasila się przy:

• schylaniu się i podnoszeniu przedmiotów,
• długim siedzeniu lub staniu,
• kaszlu, kichaniu i parciu (objaw Valsalvy - wzrost ciśnienia w kanale kręgowym),
• skłonie do przodu.

Charakterystyczne jest, że ból nogi (kończyny dolnej) bywa silniejszy niż ból samego krzyża - to ważna wskazówka, że doszło do podrażnienia korzenia nerwowego, a nie tylko mięśniowego napięcia. Wielu pacjentów opisuje ulgę w pozycji leżącej z nogami zgiętymi w kolanach i biodrach.

W zależności od uciśniętego poziomu objawy lokalizują się w różnych miejscach nogi:

U większości pacjentów z przepukliną lędźwiową objawy ustępują samoistnie lub po leczeniu zachowawczym w ciągu kilku tygodni. Tylko niewielki odsetek wymaga operacji.

Objawy przepukliny - jak ją rozpoznać

Objawy przepukliny kręgosłupa zależą od tego, który korzeń nerwowy lub struktura zostały podrażnione oraz w jakim stopniu. Dzieli się je na dwie grupy: objawy bólowe (somatyczne) oraz objawy neurologiczne (ubytkowe).

Objawy bólowe i mechaniczne:

• ból miejscowy w okolicy uszkodzonego krążka (krzyż, kark, plecy),
• ból promieniujący wzdłuż przebiegu nerwu (rwa kulszowa w nodze, rwa ramienna w ręce),
• sztywność i ograniczenie ruchomości kręgosłupa,
• przykurcz i napięcie mięśni przykręgosłupowych,
• przymusowa pozycja ciała zmniejszająca ból (np. skłon w bok).

Objawy neurologiczne (przepuklina kręgosłupa lędźwiowego - objawy neurologiczne):

• drętwienie i mrowienie (parestezje) w obszarze unerwianym przez uciśnięty korzeń,
• osłabienie siły mięśniowej (niedowład) - np. trudność z uniesieniem stopy, stawaniem na palcach,
• zaburzenia czucia (niedoczulica) na skórze nogi lub ręki,
• osłabienie lub zniesienie odruchów ścięgnistych (kolanowego, skokowego),
• w skrajnych przypadkach - zaburzenia kontroli zwieraczy (pęcherza, odbytu).

Objawy neurologiczne są zawsze sygnałem, że ucisk dotyczy struktur nerwowych, i wymagają oceny lekarskiej. Postępujące osłabienie mięśni (narastający niedowład) lub zaburzenia oddawania moczu i stolca to objawy alarmowe (patrz sekcja o czerwonych flagach).

Warto podkreślić, że nasilenie objawów nie zawsze koreluje z wielkością przepukliny widoczną w badaniu obrazowym. Niewielka przepuklina położona w „ciasnym" miejscu może dawać silne objawy, a duża - przebiegać łagodnie. Dlatego diagnoza zawsze łączy obraz radiologiczny z badaniem klinicznym.

Przepuklina kręgosłupa szyjnego - objawy C5-C6 i C6-C7

Przepuklina kręgosłupa szyjnego jest rzadsza niż lędźwiowa, ale jej objawy bywają bardziej niepokojące, ponieważ odcinek szyjny zawiera rdzeń kręgowy zaopatrujący zarówno ręce, jak i nogi. Najczęściej zajęte poziomy to C5-C6 i C6-C7.

Główne objawy przepukliny szyjnej (rwa ramienna, radikulopatia szyjna):

• ból karku promieniujący do barku, ramienia i ręki,
• drętwienie i mrowienie palców dłoni,
• osłabienie siły mięśni ręki (np. trudność z chwytem),
• bóle głowy w okolicy potylicznej,
• nasilenie dolegliwości przy ruchach głową (zwłaszcza odchyleniu do tyłu i skręcie).

Przepuklina kręgosłupa szyjnego C5-C6 - objawy (ucisk korzenia C6):

• ból i drętwienie schodzące po bocznej stronie ramienia do kciuka i palca wskazującego,
• osłabienie zginaczy nadgarstka i mięśnia dwugłowego ramienia,
• osłabiony odruch z mięśnia dwugłowego.

Przepuklina C6-C7 (ucisk korzenia C7):

• ból promieniujący do palca środkowego,
• osłabienie mięśnia trójgłowego ramienia (prostowanie łokcia) i prostowników nadgarstka,
• osłabiony odruch z mięśnia trójgłowego.

Szczególnym i niebezpiecznym powikłaniem przepukliny szyjnej jest mielopatia szyjna - ucisk na sam rdzeń kręgowy. Objawia się zaburzeniami chodu i równowagi, niezgrabnością rąk (trudność z zapinaniem guzików, pisaniem), uczuciem „przechodzenia prądu" wzdłuż kręgosłupa przy pochyleniu głowy oraz osłabieniem nóg. Mielopatia wymaga pilnej diagnostyki neurochirurgicznej, ponieważ nieleczona może prowadzić do trwałego uszkodzenia neurologicznego.

Przyczyny i czynniki ryzyka przepukliny dysku

Przepuklina krążka międzykręgowego rzadko powstaje z jednej przyczyny - zwykle jest efektem nakładania się degeneracji związanej z wiekiem i czynników obciążających. Krążek z czasem traci uwodnienie, jego pierścień włóknisty staje się kruchy i podatny na pęknięcia, a nagłe lub powtarzalne przeciążenie staje się „kroplą przelewającą czarę".

Główne przyczyny i czynniki ryzyka:

Wbrew popularnemu przekonaniu, jednorazowe „dźwignięcie szafy" rzadko jest jedyną przyczyną - najczęściej krążek był już osłabiony degeneracją, a wysiłek tylko ujawnił problem. Dlatego profilaktyka opiera się na długofalowych nawykach: utrzymaniu prawidłowej masy ciała, regularnej aktywności wzmacniającej mięśnie tułowia (tzw. core), ergonomii pracy i prawidłowej technice podnoszenia ciężarów (z ugiętych kolan, blisko ciała, bez skrętu). Rzucenie palenia również realnie zmniejsza ryzyko, poprawiając odżywienie krążków międzykręgowych.

Diagnostyka - kiedy potrzebny jest rezonans magnetyczny

Rozpoznanie przepukliny kręgosłupa zaczyna się od dokładnego wywiadu i badania neurologicznego, a nie od skierowania na obrazowanie. Lekarz ocenia siłę mięśni, czucie, odruchy ścięgniste oraz wykonuje testy prowokacyjne - w przepuklinie lędźwiowej najważniejszy jest objaw Lasègue'a (uniesienie wyprostowanej nogi wywołuje ból promieniujący do kończyny), a w szyjnej - test Spurlinga.

Przepuklina kręgosłupa - rezonans magnetyczny (MRI) to złoty standard diagnostyki obrazowej. Pozwala dokładnie uwidocznić krążki międzykręgowe, stopień przemieszczenia jądra miażdżystego, ucisk na korzenie nerwowe i rdzeń oraz stan tkanek miękkich. Co istotne, rezonansu nie wykonuje się rutynowo u każdego pacjenta z bólem pleców - większość epizodów ostrego bólu krzyża ustępuje samoistnie w ciągu 4-6 tygodni i nie wymaga obrazowania.

Rezonans magnetyczny jest szczególnie wskazany, gdy występują:

• objawy neurologiczne (drętwienie, niedowład, zaburzenia czucia),
• ból trwający dłużej niż 6 tygodni mimo leczenia,
• podejrzenie ucisku na rdzeń (mielopatia szyjna),
• czerwone flagi (zaburzenia zwieraczy, gorączka, niewyjaśniona utrata masy ciała, ból nocny).

Skierowanie na rezonans wystawia lekarz po ocenie klinicznej. W ramach telemedycyny lekarz może omówić objawy i - jeśli uzna to za zasadne - wystawić e-skierowanie na badania obrazowe, takie jak rezonans, tomografia czy RTG, bez konieczności wcześniejszej wizyty stacjonarnej w przypadkach, które na to pozwalają.

Czy przepuklina kręgosłupa jest groźna? Objawy alarmowe

Pytanie „czy przepuklina kręgosłupa jest groźna" zadaje sobie niemal każdy pacjent po usłyszeniu diagnozy. Uczciwa odpowiedź brzmi: w większości przypadków nie jest groźna i ma dobre rokowanie - objawy ustępują samoistnie lub po leczeniu zachowawczym w ciągu tygodni do kilku miesięcy. Przepuklina nie jest chorobą nowotworową ani stanem bezpośrednio zagrażającym życiu. Jednak istnieje wąska grupa sytuacji, w których konieczna jest pilna interwencja, ponieważ grozi trwałym uszkodzeniem nerwów.

Czerwone flagi - objawy wymagające NATYCHMIASTOWEJ pomocy (SOR / 112):

• Zespół ogona końskiego (cauda equina) - zaburzenia oddawania moczu lub stolca (zatrzymanie lub nietrzymanie), drętwienie okolicy krocza i wewnętrznej strony ud („znieczulenie siodełkowe"), nagłe obustronne osłabienie nóg. To stan nagły wymagający operacji w ciągu godzin.
• Szybko narastający niedowład - postępujące osłabienie nogi lub ręki, opadanie stopy.
• Objawy mielopatii szyjnej - zaburzenia chodu, równowagi, niezgrabność rąk.
• Ból z gorączką, nocnymi potami, niewyjaśnioną utratą masy ciała (podejrzenie infekcji lub nowotworu).
• Ból po poważnym urazie (wypadek, upadek z wysokości).

Czy przepuklina kręgosłupa szyjnego jest groźna? Przepuklina szyjna niesie nieco wyższe ryzyko niż lędźwiowa, ponieważ na tym poziomie przebiega rdzeń kręgowy. Ucisk rdzenia (mielopatia) może prowadzić do trwałych zaburzeń ruchowych, dlatego objawy takie jak niezgrabność rąk czy zaburzenia chodu zawsze wymagają pilnej oceny neurochirurgicznej.

Poza tymi sytuacjami przepuklina, choć bolesna i uciążliwa, zwykle nie pozostawia trwałych następstw. Kluczem jest niezwlekanie z konsultacją, gdy pojawiają się objawy neurologiczne, oraz nieleczenie się wyłącznie na własną rękę przy nasilających się dolegliwościach.

Leczenie zachowawcze - pierwszy wybór

U zdecydowanej większości pacjentów z przepukliną kręgosłupa leczenie zaczyna się od metod zachowawczych (nieoperacyjnych) - i u większości to wystarcza. Celem jest złagodzenie bólu, zmniejszenie stanu zapalnego wokół korzenia nerwowego oraz stopniowy powrót do aktywności.

Filary leczenia zachowawczego:

1. Utrzymanie aktywności w granicach bólu - wbrew dawnym zaleceniom, długie leżenie w łóżku (powyżej 1-2 dni) szkodzi. Lekka aktywność i unikanie pozycji nasilających ból przyspieszają regenerację. 2. Farmakoterapia bólu - leki dobiera lekarz indywidualnie: - niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) - zmniejszają ból i stan zapalny, - paracetamol - jako lek przeciwbólowy, - leki rozluźniające mięśnie (miorelaksanty) - przy napięciu mięśniowym, - w wybranych przypadkach leki na ból neuropatyczny lub krótkie kuracje sterydami - wyłącznie z przepisu lekarza. 3. Fizjoterapia i rehabilitacja - ćwiczenia wzmacniające mięśnie głębokie, terapia manualna, nauka prawidłowej postawy. To podstawa długofalowej poprawy. 4. Zabiegi fizykalne - np. ciepło/zimno, terapie wspomagające zmniejszenie napięcia. 5. Iniekcje okołokorzeniowe (blokady) - w opornych przypadkach, podawane przez specjalistę pod kontrolą obrazową.

Większość przepuklin reaguje na takie postępowanie w ciągu 6-12 tygodni. Co ważne, badania pokazują, że przemieszczone jądro miażdżyste może ulegać częściowej resorpcji (samoistnemu wchłanianiu) przez organizm - dlatego cierpliwość i konsekwentna rehabilitacja często przynoszą poprawę bez operacji.

Uczciwa uwaga o lekach „bez recepty": dostępne bez recepty NLPZ (np. ibuprofen, ketoprofen w niskich dawkach) i paracetamol mogą doraźnie złagodzić ból, ale nie leczą przyczyny i nie powinny być stosowane przewlekle bez konsultacji - mają działania niepożądane (żołądkowe, nerkowe, sercowo-naczyniowe). Silniejsze leki przeciwbólowe, miorelaksanty i leki na ból neuropatyczny są dostępne wyłącznie na receptę, ponieważ wymagają oceny przeciwwskazań przez lekarza.

Kiedy potrzebna operacja i jak wygląda rehabilitacja

Operacja przepukliny kręgosłupa jest potrzebna u mniejszości pacjentów - zwykle wtedy, gdy leczenie zachowawcze zawodzi lub pojawiają się wskazania pilne. Decyzję o zabiegu podejmuje neurochirurg lub ortopeda na podstawie obrazu klinicznego i badania MRI.

Wskazania do leczenia operacyjnego:

• Bezwzględne (pilne): zespół ogona końskiego, szybko narastający niedowład, znaczne osłabienie mięśni (np. opadanie stopy), objawy ucisku rdzenia.
• Względne (planowe): uporczywy ból nieustępujący mimo 6-12 tygodni prawidłowego leczenia zachowawczego, znacznie pogarszający jakość życia, przy potwierdzonej w MRI przepuklinie zgodnej z objawami.

Najczęstsze metody operacyjne:

Większość operacji przepukliny przynosi szybką ulgę w bólu nogi/ręki (objawach korzeniowych). Sam ból kręgosłupa może utrzymywać się dłużej.

Rehabilitacja po leczeniu (zachowawczym i operacyjnym) jest kluczowa dla trwałego efektu i zapobiegania nawrotom:

• stopniowy powrót do aktywności pod okiem fizjoterapeuty,
• ćwiczenia wzmacniające mięśnie stabilizujące kręgosłup (core),
• nauka ergonomii i prawidłowych wzorców ruchowych,
• utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• unikanie dźwigania i gwałtownych skrętów w okresie gojenia.

Nawroty przepukliny zdarzają się u części pacjentów, dlatego profilaktyka wtórna - regularna aktywność i dbałość o postawę - ma ogromne znaczenie. W okresie niezdolności do pracy lekarz może wystawić zwolnienie lekarskie (e-ZLA), a powrót do obowiązków zawodowych warto skonsultować, zwłaszcza przy pracy fizycznej.

Jak telemedycyna pomaga przy przepuklinie kręgosłupa

Telemedycyna nie zastąpi badania fizykalnego, rezonansu ani zabiegu rehabilitacyjnego, ale realnie ułatwia wiele etapów postępowania przy przepuklinie kręgosłupa - zwłaszcza gdy ból utrudnia poruszanie się i dojazd do przychodni.

W czym pomaga konsultacja online:

• Wstępna ocena objawów - lekarz przez teleporadę zbierze wywiad, oceni charakter bólu i objawy neurologiczne oraz wskaże, czy sytuacja wymaga pilnej wizyty stacjonarnej / SOR (np. przy czerwonych flagach).
• E-recepta na leki przeciwbólowe i przeciwzapalne - w uzasadnionych przypadkach lekarz może wystawić receptę online na leki łagodzące ból, dobierając je do przeciwwskazań pacjenta. Uzyskaj e-receptę online wygodnie, bez kolejki.
• E-skierowanie na badania obrazowe - gdy jest to zasadne, lekarz może skierować na rezonans magnetyczny, tomografię lub RTG. Zobacz, jak zamówić e-skierowanie na badania.
• E-zwolnienie (L4) - przy ostrym epizodzie uniemożliwiającym pracę lekarz może wystawić zwolnienie lekarskie.
• Kontynuacja leczenia - wznowienie wcześniej zaleconych leków po ocenie stanu.

Czego telemedycyna NIE zrobi: nie wykona badania neurologicznego dotykowego, nie oceni samodzielnie obrazu MRI bez opisu radiologa, nie zastąpi pilnej diagnostyki przy objawach alarmowych. W razie zaburzeń zwieraczy, narastającego niedowładu czy znieczulenia okolicy krocza należy niezwłocznie udać się na SOR lub zadzwonić pod 112 - to nie są sytuacje do konsultacji online.

Podsumowując: telemedycyna jest doskonałym narzędziem do pierwszej oceny, dostępu do leków i skierowań oraz do kontynuacji leczenia, ale działa najlepiej jako element szerszej opieki łączącej konsultację lekarską, diagnostykę obrazową i rehabilitację. Sprawdź też nasz przewodnik o tym, jak uzyskać receptę online.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy przepuklina kręgosłupa jest groźna?

W większości przypadków nie - ma dobre rokowanie i objawy ustępują po leczeniu zachowawczym. Groźne są jednak objawy alarmowe: zaburzenia oddawania moczu/stolca, znieczulenie okolicy krocza, szybko narastające osłabienie nogi (zespół ogona końskiego) - wymagają natychmiastowej pomocy (SOR/112).

Czy przepuklina kręgosłupa szyjnego jest groźna?

Przepuklina szyjna niesie nieco wyższe ryzyko, bo na tym poziomie przebiega rdzeń kręgowy. Ucisk rdzenia (mielopatia) objawia się zaburzeniami chodu, równowagi i niezgrabnością rąk i wymaga pilnej oceny neurochirurgicznej. Sama rwa ramienna zwykle leczy się zachowawczo.

Jakie są objawy neurologiczne przepukliny kręgosłupa lędźwiowego?

Drętwienie i mrowienie nogi, osłabienie siły mięśni (np. opadanie stopy, trudność ze stawaniem na palcach), zaburzenia czucia na skórze nogi oraz osłabienie odruchów ścięgnistych (kolanowego, skokowego).

Jakie są objawy przepukliny C5-C6?

Ból i drętwienie schodzące po bocznej stronie ramienia do kciuka i palca wskazującego, osłabienie zginaczy nadgarstka oraz mięśnia dwugłowego ramienia, osłabiony odruch z bicepsa.

Czy przepuklina może się sama wchłonąć?

Tak - przemieszczone jądro miażdżyste może ulegać częściowej resorpcji (samoistnemu wchłanianiu) przez organizm, dlatego u wielu pacjentów objawy ustępują bez operacji w ciągu tygodni do kilku miesięcy.

Czy zawsze potrzebny jest rezonans magnetyczny?

Nie. Większość epizodów bólu pleców ustępuje samoistnie w 4-6 tygodni i nie wymaga obrazowania. Rezonans jest wskazany przy objawach neurologicznych, bólu trwającym ponad 6 tygodni mimo leczenia lub przy czerwonych flagach. O skierowaniu decyduje lekarz.

Czy operacja jest konieczna?

Tylko u mniejszości pacjentów. Wskazania pilne to zespół ogona końskiego i narastający niedowład; planowe - uporczywy ból nieustępujący mimo 6-12 tygodni leczenia zachowawczego. Większość przepuklin leczy się bez operacji.

Jakie leki bez recepty pomagają na ból przy przepuklinie?

Doraźnie pomocne mogą być dostępne bez recepty NLPZ (np. ibuprofen) i paracetamol, ale nie leczą przyczyny i nie powinny być stosowane przewlekle bez konsultacji. Silniejsze leki przeciwbólowe, miorelaksanty i leki na ból neuropatyczny są dostępne wyłącznie na receptę.

Czy mogę uprawiać sport z przepukliną?

Umiarkowana, kontrolowana aktywność (wzmacnianie mięśni głębokich, pływanie, marsz) jest zalecana po ustąpieniu ostrej fazy i najlepiej pod okiem fizjoterapeuty. Należy unikać dźwigania ciężarów i gwałtownych skrętów tułowia.

Czy mogę dostać e-receptę na leki przeciwbólowe online?

Tak, w uzasadnionych przypadkach lekarz po teleporadzie może wystawić e-receptę na leki łagodzące ból, dobierając je do przeciwwskazań. Przy objawach alarmowych konieczna jest jednak pilna wizyta stacjonarna lub SOR.

Ile trwa leczenie przepukliny?

Leczenie zachowawcze przynosi poprawę zwykle w ciągu 6-12 tygodni. Rehabilitacja i profilaktyka wtórna trwają dłużej i są kluczowe dla zapobiegania nawrotom.

Czy przy przepuklinie należy leżeć w łóżku?

Długie leżenie (powyżej 1-2 dni) szkodzi i opóźnia powrót do zdrowia. Zaleca się utrzymanie lekkiej aktywności w granicach bólu i unikanie pozycji nasilających dolegliwości.

Źródła i podstawa merytoryczna

Treść ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej, diagnozy ani indywidualnie dobranego leczenia. W razie objawów alarmowych (zaburzenia oddawania moczu/stolca, znieczulenie okolicy krocza, narastające osłabienie kończyn) należy niezwłocznie zgłosić się na SOR lub zadzwonić pod numer 112.

Materiał opracowano w oparciu o ogólnodostępne, wiarygodne źródła medyczne i urzędowe:

• Pacjent.gov.pl - Internetowe Konto Pacjenta (IKP), informacje o e-recepcie, e-skierowaniu i e-zwolnieniu (Ministerstwo Zdrowia / Centrum e-Zdrowia).
• Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) - zasady realizacji świadczeń, diagnostyki obrazowej i rehabilitacji w ramach ubezpieczenia zdrowotnego.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) - zasady wystawiania i obiegu elektronicznych zwolnień lekarskich (e-ZLA) oraz orzecznictwo o niezdolności do pracy.
• Charakterystyki Produktów Leczniczych (ChPL) - informacje o wskazaniach, dawkowaniu i przeciwwskazaniach leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych; dostępne w Rejestrze Produktów Leczniczych (URPL).
• Powszechnie przyjęte wytyczne postępowania w bólu krzyża i radikulopatii (zalecenia towarzystw neurochirurgicznych i ortopedycznych dotyczące leczenia zachowawczego i wskazań do operacji).

Data publikacji: 2026-06-27. Data ostatniej aktualizacji: 2026-06-27. Recenzja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn, PWZ 3211301). W przypadku wątpliwości dotyczących Twojego stanu zdrowia skonsultuj się z lekarzem - także w formie teleporady.