Ból dolnej części pleców - przyczyny, objawy i leczenie

Ból w dolnej części pleców - co to jest

Ból w dolnej części pleców to dolegliwość zlokalizowana poniżej ostatniego żebra, a powyżej fałdów pośladkowych - w okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa. Lekarze nazywają go bólem krzyża albo lędźwiobólem (po łacinie lumbago). W pewnym momencie życia dotyka nawet 80% dorosłych, a w danym tygodniu skarży się na niego mniej więcej co czwarty Polak. To najczęstsza przyczyna niepełnosprawności u osób poniżej 45. roku życia i jeden z częstszych powodów zwolnień lekarskich (L4).

Dobra wiadomość: w zdecydowanej większości przypadków ból w dolnej części kręgosłupa jest niespecyficzny - nie kryje się za nim żadna groźna choroba, tylko przeciążenie mięśni, więzadeł czy drobnych stawów. Taki ból zwykle mija samoistnie w ciągu 2-6 tygodni, nawet bez specjalistycznego leczenia.

| Cecha | Ból ostry | Ból podostry | Ból przewlekły | |---|---|---|---| | Czas trwania | do 4 tygodni | 4-12 tygodni | powyżej 12 tygodni | | Najczęstsza przyczyna | przeciążenie, blokada | brak poprawy po epizodzie ostrym | zmiany zwyrodnieniowe, czynniki psychospołeczne | | Rokowanie | bardzo dobre, zwykle ustępuje sam | dobre przy zachowaniu aktywności | zmienne, wymaga kompleksowego podejścia | | Postępowanie | leki OTC, ruch, obserwacja | rehabilitacja, ocena lekarska | leczenie wielokierunkowe, czasem specjalista |

Okolica lędźwiowa dźwiga największy ciężar całego ciała i uczestniczy w niemal każdym schylaniu, skręcaniu i podnoszeniu. Nic dziwnego, że to właśnie ona najczęściej „daje o sobie znać". Kluczowe jest odróżnienie zwykłego, niespecyficznego bólu od rzadkich, ale poważnych przyczyn - o tym w dalszej części tekstu.

Objawy - jak boli i co temu towarzyszy

Ból w dolnej części pleców rzadko ogranicza się do jednego uczucia. Pacjenci opisują go bardzo różnie, a charakter dolegliwości często podpowiada, co się za nimi kryje.

Typowy ból mięśniowo-szkieletowy bywa tępy, rozlany, „ciągnący". Nasila się przy ruchu, schylaniu, długim staniu czy siedzeniu, a łagodnieje w pozycji leżącej. Często pojawia się nagle - po nieostrożnym dźwignięciu czy gwałtownym skręcie - i wtedy przybiera formę ostrego „prostrzału" (lumbago), który potrafi wręcz zablokować w pół ruchu.

Częste objawy towarzyszące:

• Sztywność poranna lub po dłuższym bezruchu, ustępująca po rozruszaniu się.
• Wzmożone napięcie mięśni przykręgosłupowych - okolica jest twarda, tkliwa w dotyku.
• Ograniczenie ruchomości - trudność ze schyleniem się czy wyprostowaniem.
• Promieniowanie - ból schodzący do pośladka, uda czy nogi (patrz sekcja o rwie kulszowej).

Ból w dolnej części pleców podczas kaszlu, kichania czy parcia (tzw. objaw Valsalvy) to sygnał, który warto zauważyć. Kaszel gwałtownie podnosi ciśnienie w kanale kręgowym i jamie brzusznej. Jeśli towarzyszy mu ostry ból strzelający do nogi, może wskazywać na ucisk korzenia nerwowego przez przepuklinę krążka międzykręgowego. Sam ból nasilający się przy kaszlu, bez promieniowania, częściej wynika po prostu z napięcia przeciążonych mięśni - ale zawsze warto go odnotować i zgłosić lekarzowi.

Ważne rozróżnienie dotyczy lokalizacji. Ból dokładnie w linii środkowej kręgosłupa najczęściej pochodzi ze struktur samego kręgosłupa. Ból nieco z boku, w okolicy lędźwiowej po prawej lub lewej, bywa mięśniowy - ale może też mieć źródło poza kręgosłupem, o czym w kolejnej sekcji.

Przyczyny bólu dolnej części pleców

Przyczyny lędźwiobólu można podzielić na kilka grup. Znajomość ich pomaga zrozumieć, dlaczego lekarz zadaje określone pytania podczas teleporady czy wizyty.

1. Przyczyny mięśniowo-szkieletowe (zdecydowana większość)

• Przeciążenie i naderwanie mięśni oraz więzadeł - klasyczny efekt dźwignięcia ciężaru, gwałtownego ruchu albo długiej pracy w wymuszonej pozycji.
• Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa - naturalne „zużycie" krążków i stawów międzykręgowych, częstsze z wiekiem.
• Choroba zwyrodnieniowa krążka międzykręgowego (dyskopatia) i przepuklina jądra miażdżystego - potocznie „wypadnięcie dysku".
• Zespół mięśniowo-powięziowy - bolesne punkty spustowe w napiętych mięśniach.

Dyskopatia i przepuklina krążka - na czym polegają. Krążek międzykręgowy (dysk) to amortyzator między kręgami: galaretowate jądro miażdżyste otoczone twardszym pierścieniem włóknistym. Z wiekiem i pod wpływem przeciążeń pierścień słabnie, a jądro może się uwypuklić (protruzja) lub przerwać pierścień i uciskać korzeń nerwowy (przepuklina, ekstruzja). Najczęściej dotyczy to dwóch najniższych poziomów lędźwiowych (L4/L5 i L5/S1), bo tam obciążenie jest największe. Ucisk na korzeń daje wtedy nie tylko ból krzyża, ale i promieniowanie do nogi (rwa kulszowa - patrz dalej). Warto wiedzieć, że sama uwypuklona przepuklina widoczna w rezonansie nie zawsze boli - bezobjawowe zmiany dyskowe stwierdza się u wielu zdrowych osób, dlatego obraz zawsze interpretuje się razem z objawami.

Stenoza (zwężenie) kanału kręgowego to z kolei problem częstszy u osób starszych. Kanał, w którym biegną struktury nerwowe, stopniowo się zwęża przez przerost stawów, pogrubienie więzadeł i zmiany zwyrodnieniowe. Charakterystyczny jest tu tzw. chromanie neurogenne: ból, drętwienie i osłabienie nóg pojawiające się po przejściu pewnego dystansu, a ustępujące po przystanięciu i pochyleniu do przodu (np. przy oparciu się o wózek sklepowy). Pochylenie „otwiera" kanał i przynosi ulgę - dlatego chorzy często lepiej znoszą jazdę na rowerze niż zwykły spacer.

2. Przyczyny neurologiczne

• Ucisk korzenia nerwowego, najczęściej nerwu kulszowego, dający ból promieniujący do nogi (rwa kulszowa).
• Stenoza kanału kręgowego - jak wyżej.

3. Przyczyny spoza kręgosłupa

To istotny wątek zwłaszcza przy bólu z boku. Ból w dolnej części pleców po prawej stronie bywa mylnie brany za problem z kręgosłupem, a bywa objawem:

• kolki nerkowej lub kamicy moczowej (ból napadowy, silny, promieniujący do pachwiny),
• odmiedniczkowego zapalenia nerek (ból, gorączka, pieczenie przy oddawaniu moczu),
• schorzeń pęcherzyka żółciowego czy wątroby (prawa strona, ku górze).

Ból po lewej stronie z kolei rzadziej, ale też może wiązać się z nerką. U kobiet ból okolicy lędźwiowo-krzyżowej bywa powiązany z miesiączką, endometriozą czy schorzeniami narządu rodnego. Dlatego lokalizacja, charakter i objawy towarzyszące (gorączka, krew w moczu, dolegliwości brzuszne) są dla lekarza tak ważne.

4. Czynniki ryzyka

Siedzący tryb życia, nadwaga, słabe mięśnie tułowia, praca fizyczna z dźwiganiem, przewlekły stres, palenie papierosów i niska aktywność fizyczna zwiększają ryzyko lędźwiobólu i jego nawrotów.

Rwa kulszowa - gdy ból schodzi do nogi

Osobnego omówienia wymaga sytuacja, gdy ból nie zostaje w krzyżu, lecz promieniuje wzdłuż nogi. To najczęściej rwa kulszowa (ischialgia) - objaw podrażnienia lub ucisku korzeni nerwu kulszowego, zwykle przez przepuklinę krążka międzykręgowego na poziomie lędźwiowym.

Charakterystyczne cechy:

• Ból „strzelający", ostry, jak porażenie prądem, schodzący przez pośladek, tylną lub boczną powierzchnię uda, łydkę, czasem aż do stopy.
• Nasilenie przy kaszlu, kichaniu, siadaniu, schylaniu.
• Towarzyszące mrowienie, drętwienie lub uczucie osłabienia w nodze.

W większości przypadków rwa kulszowa, mimo że bardzo dokuczliwa, również ma tendencję do samoistnego ustępowania w ciągu kilku tygodni. Leczenie zachowawcze - leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, utrzymanie umiarkowanej aktywności, rehabilitacja - jest postępowaniem pierwszego wyboru.

Uwaga jednak: postępujące osłabienie nogi, opadanie stopy, zaburzenia czucia w okolicy krocza czy problemy z oddawaniem moczu i stolca to sygnały alarmowe wymagające pilnej oceny. Mogą świadczyć o zespole ogona końskiego - stanie nagłym, w którym liczy się każda godzina.

Objawy alarmowe - kiedy natychmiast do lekarza

Zdecydowana większość epizodów bólu w dolnej części pleców jest niegroźna. Istnieje jednak zestaw sygnałów ostrzegawczych - w medycynie nazywanych „czerwonymi flagami" (red flags) - które nakazują pilny kontakt z lekarzem, a niekiedy wezwanie pomocy.

Zgłoś się pilnie lub wezwij pomoc, jeśli bólowi towarzyszy:

• Zaburzenia kontroli pęcherza lub jelit (nietrzymanie moczu/stolca lub zatrzymanie moczu) - możliwy zespół ogona końskiego, stan nagły.
• Drętwienie okolicy krocza i wewnętrznej strony ud („znieczulenie siodełkowe").
• Postępujące osłabienie siły w nodze lub obu nogach, opadanie stopy.
• Gorączka, dreszcze, nocne poty razem z bólem pleców - możliwa infekcja (np. ropień, zapalenie kręgów).
• Silny ból po urazie (upadek, wypadek), zwłaszcza u osób z osteoporozą - ryzyko złamania.
• Niewyjaśniony spadek masy ciała, ból niereagujący na odpoczynek, nasilający się w nocy - wymaga wykluczenia przyczyny nowotworowej.
• Ból z krwią w moczu, gorączką, pieczeniem przy oddawaniu moczu - możliwa infekcja nerek lub kamica.

Wiek poniżej 20 i powyżej 55 lat przy pierwszym w życiu epizodzie, choroba nowotworowa w wywiadzie, przewlekłe stosowanie sterydów czy osłabiona odporność również skłaniają lekarza do dokładniejszej diagnostyki.

Jeśli żadna z tych sytuacji nie dotyczy, a ból jest typowy dla przeciążenia - najczęściej wystarczy leczenie objawowe i cierpliwość. Wątpliwości dobrze rozwiać podczas teleporady: lekarz zbierze wywiad i oceni, czy potrzebne jest badanie stacjonarne czy obrazowe.

Diagnostyka - jakie badania i kiedy

Przy typowym, świeżym bólu w dolnej części kręgosłupa bez objawów alarmowych badania obrazowe nie są potrzebne. To jedna z najważniejszych, choć wciąż mało znanych zasad współczesnej medycyny. Rutynowe RTG czy rezonans magnetyczny wykonane od razu nie poprawiają wyników leczenia, a często pokazują zmiany zwyrodnieniowe, które są normalnym efektem starzenia i nie muszą być źródłem bólu.

Podstawą jest wywiad i badanie. Lekarz pyta o początek, charakter i lokalizację bólu, czynniki nasilające, promieniowanie do nogi, objawy neurologiczne i „czerwone flagi". Bada ruchomość kręgosłupa, siłę mięśni, czucie i odruchy, wykonuje testy prowokacyjne (np. objaw Lasègue'a przy podejrzeniu rwy kulszowej).

Diagnostykę obrazową rozważa się, gdy:

• utrzymują się objawy neurologiczne lub „czerwone flagi",
• ból nie ustępuje mimo 4-6 tygodni prawidłowego leczenia,
• planowane jest leczenie zabiegowe.

Wówczas w grę wchodzą: RTG (ocena kostna, złamania, ustawienie), rezonans magnetyczny (najlepszy do oceny krążków, korzeni nerwowych, kanału kręgowego) lub tomografia komputerowa. Badania krwi bywają pomocne przy podejrzeniu infekcji czy choroby zapalnej.

Jeśli lekarz uzna, że badanie obrazowe jest zasadne, może wystawić e-skierowanie - również w ramach teleporady. Skraca to drogę do diagnozy bez konieczności wielu wizyt.

Leczenie bólu w dolnej części pleców

Leczenie niespecyficznego lędźwiobólu opiera się na kilku filarach, a jego celem jest złagodzenie dolegliwości i szybki powrót do aktywności.

1. Pozostań w ruchu

Wbrew dawnym zaleceniom, długie leżenie w łóżku opóźnia powrót do zdrowia i osłabia mięśnie. Zaleca się utrzymanie codziennej aktywności w granicach tolerancji bólu i unikanie długiego unieruchomienia. Krótki odpoczynek (1-2 dni) w ostrej fazie jest dopuszczalny, ale nie powinien się przedłużać.

2. Leczenie farmakologiczne

W pierwszej kolejności sięga się po leki dostępne bez recepty (OTC):

• Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) - ibuprofen, naproksen, diklofenak, ketoprofen. Działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Stosuje się je w najniższej skutecznej dawce, przez możliwie krótki czas, po posiłku. Ostrożnie u osób z chorobą wrzodową, nadciśnieniem, niewydolnością nerek.
• Paracetamol - o słabszym działaniu w tym wskazaniu, bywa opcją przy przeciwwskazaniach do NLPZ.

Ile czasu dać lekowi i kiedy go zmienić. NLPZ działają przeciwbólowo już po 30-60 minutach od przyjęcia, ale ich pełny efekt przeciwzapalny buduje się przez 1-3 dni regularnego stosowania - dlatego jednorazowa tabletka nie zawsze oddaje ich skuteczność. Rozsądnie jest ocenić działanie danego NLPZ po 3-5 dniach regularnego przyjmowania w zalecanej dawce. Jeśli po tym czasie ból się nie zmniejsza, zwykle nie chodzi o „za słaby" lek, tylko o potrzebę ponownej oceny - bezcelowe jest samodzielne mnożenie dawek. Paracetamol zaczyna działać podobnie szybko (30-60 min), ale jest słabszy w bólu mięśniowo-szkieletowym; bywa dobrym wyborem, gdy NLPZ są przeciwwskazane, i można go łączyć z NLPZ, bo działa innym mechanizmem. Sygnały, że warto wrócić do lekarza zamiast dalej eksperymentować z lekiem OTC: brak poprawy po tygodniu, konieczność ciągłego przyjmowania leków bez ulgi, ból wybudzający w nocy, pojawienie się promieniowania do nogi lub jakiejkolwiek „czerwonej flagi".

Bezpieczeństwo - czego nie łączyć. Nie należy łączyć dwóch różnych NLPZ jednocześnie (np. ibuprofenu z naproksenem czy ketoprofenem) - nie zwiększa to skuteczności, a wyraźnie podnosi ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego, uszkodzenia nerek i owrzodzeń. Wiele preparatów OTC na przeziębienie zawiera już NLPZ lub paracetamol w składzie, więc łatwo o nieświadome przedawkowanie - warto czytać skład. NLPZ zachowują ostrożność u osób przyjmujących leki na nadciśnienie, leki przeciwzakrzepowe czy sterydy oraz u osób starszych. Paracetamol jest bezpieczniejszy dla żołądka, ale nie wolno przekraczać maksymalnej dawki dobowej (ryzyko uszkodzenia wątroby), zwłaszcza łącząc kilka preparatów. Alkohol dodatkowo zwiększa ryzyko powikłań przy obu grupach leków.

Gdy dolegliwości są silniejsze, lekarz może rozważyć leki dostępne na receptę (Rp): mocniejsze NLPZ, leki zwiotczające mięśnie (np. tolperyzon, tyzanidyna), a w wybranych, opornych przypadkach preparaty złożone czy - wyjątkowo i krótkotrwale - słabe opioidy. To decyzja lekarza, uwzględniająca choroby współistniejące i ryzyko działań niepożądanych. Leków z grup Rp/Rpw nie należy dobierać ani dawkować samodzielnie. Przykładowo popularny ketoprofen (Ketonal) czy naproksen (Naproxen) w wyższych dawkach oraz lek rozluźniający mięśnie tolperyzon (Mydocalm) są wydawane na receptę - o ich zastosowaniu decyduje lekarz.

3. Metody niefarmakologiczne

• Ciepło (termofor, ciepły okład) rozluźnia napięte mięśnie i przynosi ulgę w ostrej fazie.
• Fizjoterapia i ćwiczenia stabilizujące - kluczowe w leczeniu bólu podostrego i przewlekłego.
• Terapia manualna, masaż - jako uzupełnienie.
• Utrzymanie prawidłowej masy ciała i regularny ruch - profilaktyka nawrotów.

Więcej o samych preparatach i ich dawkowaniu piszemy w przewodniku leki na ból pleców i krzyża. Jeśli po ocenie lekarskiej wskazany jest lek na receptę, receptę można otrzymać wygodnie online. Nasi lekarze wystawiają e-receptę po konsultacji - uzyskaj e-receptę online, jeśli lekarz uzna to za zasadne w Twoim przypadku.

Domowe sposoby i profilaktyka nawrotów

Ból krzyża często nawraca, dlatego oprócz doraźnego łagodzenia dolegliwości warto zadbać o nawyki zmniejszające ryzyko kolejnego epizodu.

W ostrej fazie pomagają:

• ciepłe okłady na napięte mięśnie,
• delikatne rozciąganie i spacer zamiast leżenia plackiem,
• wygodna pozycja odciążająca (np. leżenie na plecach z nogami zgiętymi w kolanach, ułożonymi na podwyższeniu),
• leki przeciwbólowe OTC w razie potrzeby.

W profilaktyce nawrotów kluczowe są nawyki:

• Regularna aktywność fizyczna - pływanie, marsz, joga, ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha i grzbietu (tzw. gorset mięśniowy). To najlepiej udokumentowany sposób zapobiegania nawrotom.
• Ergonomia - prawidłowa pozycja przy biurku, monitor na wysokości oczu, przerwy na ruch co godzinę, unikanie długiego siedzenia.
• Prawidłowa technika podnoszenia - schylanie się przez ugięcie kolan, a nie krzyża; ciężar blisko ciała.
• Utrzymanie prawidłowej masy ciała - każdy zbędny kilogram to dodatkowe obciążenie kręgosłupa.
• Rzucenie palenia - palenie pogarsza ukrwienie krążków międzykręgowych.
• Sen na wygodnym, w miarę twardym materacu.

Same domowe sposoby wystarczają w epizodach niespecyficznych. Jeśli jednak ból trwa dłużej niż kilka tygodni, nawraca albo towarzyszą mu objawy neurologiczne - nie zastępuj konsultacji domowym leczeniem.

Ból pleców a teleporada i e-recepta

Nie każdy epizod bólu krzyża wymaga wizyty stacjonarnej. Przy typowym, niespecyficznym bólu bez objawów alarmowych teleporada jest w pełni wystarczająca do zebrania wywiadu, oceny sytuacji i zaplanowania leczenia. Lekarz może omówić z pacjentem charakter dolegliwości, wykluczyć „czerwone flagi", zalecić postępowanie i - jeśli jest to zasadne - wystawić e-receptę na lek przeciwbólowy lub rozluźniający mięśnie, a także e-skierowanie na badanie obrazowe.

E-recepta trafia do systemu, a pacjent otrzymuje 4-cyfrowy kod (oraz powiadomienie), z którym realizuje lek w dowolnej aptece. Receptę widać też po zalogowaniu na Internetowym Koncie Pacjenta (IKP). To wygodne rozwiązanie zwłaszcza wtedy, gdy sprawdzony wcześniej lek trzeba po prostu kontynuować.

Kiedy teleporada nie wystarczy: gdy występują objawy alarmowe, silny uraz, postępujące objawy neurologiczne albo gdy konieczne jest badanie fizykalne czy pilna diagnostyka. W takich sytuacjach potrzebna jest wizyta stacjonarna lub kontakt z pogotowiem.

Jeśli lekarz po konsultacji uzna, że lek na receptę jest wskazany, możesz uzyskać e-receptę online bez wychodzenia z domu. Pamiętaj: o doborze i dawce leku zawsze decyduje lekarz.

---

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. W razie utrzymujących się lub nasilających dolegliwości skonsultuj się z lekarzem.

Autor: Redakcja MEDINOW Sp. z o.o. · Recenzja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn) · Publikacja: 2026-07-03 · Aktualizacja: 2026-07-03

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Ile trwa ból w dolnej części pleców? Niespecyficzny lędźwioból najczęściej ustępuje samoistnie w ciągu 2-6 tygodni. Jeśli ból utrzymuje się dłużej niż 12 tygodni, mówimy o bólu przewlekłym, który wymaga szerszego podejścia i zwykle konsultacji lekarskiej.

Dlaczego ból pleców nasila się podczas kaszlu? Kaszel i kichanie gwałtownie podnoszą ciśnienie w kanale kręgowym i jamie brzusznej. U osób z przeciążonymi mięśniami wywołuje to krótkie „szarpnięcie" bólu. Gdy jednak kaszel wyzwala ostry ból strzelający do nogi, może to wskazywać na ucisk korzenia nerwowego przez przepuklinę krążka - warto zgłosić to lekarzowi.

Ból w dolnej części pleców po prawej stronie - czy to nerki? Niekoniecznie. Ból z boku bywa mięśniowy, ale prawostronny ból lędźwiowy może też pochodzić z nerki (kamica, zapalenie), pęcherzyka żółciowego czy jelit. Jeśli towarzyszą mu gorączka, krew w moczu, pieczenie przy oddawaniu moczu lub dolegliwości brzuszne - potrzebna jest ocena lekarska.

Czy przy bólu krzyża lepiej leżeć, czy się ruszać? Ruszać się. Długie leżenie opóźnia powrót do zdrowia. Zaleca się utrzymanie codziennej aktywności w granicach tolerancji bólu; krótki odpoczynek 1-2 dni w ostrej fazie jest dopuszczalny, ale nie powinien się przedłużać.

Jakie leki na ból dolnej części pleców? W pierwszej kolejności leki bez recepty: NLPZ (ibuprofen, naproksen, diklofenak, ketoprofen) i paracetamol. W silniejszym bólu lekarz może przepisać mocniejsze NLPZ lub leki rozluźniające mięśnie na receptę. Leków Rp nie dobiera się samodzielnie.

Kiedy z bólem pleców iść pilnie do lekarza? Gdy pojawiają się „czerwone flagi": zaburzenia oddawania moczu lub stolca, drętwienie krocza, postępujące osłabienie nogi, gorączka, silny ból po urazie, niewyjaśniony spadek masy ciała lub ból nasilający się w nocy.

Czy ból pleców można leczyć przez teleporadę? Tak, jeśli nie ma objawów alarmowych. Podczas teleporady lekarz zbiera wywiad, ocenia sytuację i może wystawić e-receptę oraz e-skierowanie. Przy objawach alarmowych konieczna jest wizyta stacjonarna.

Źródła

• Charakterystyki Produktów Leczniczych (ChPL) dla niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz leków zwiotczających mięśnie - Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
• Interna Szczeklika - podręcznik chorób wewnętrznych (rozdziały dot. bólu krzyża i chorób układu ruchu).
• Wytyczne dotyczące postępowania w niespecyficznym bólu dolnego odcinka kręgosłupa - Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej (PTMR).
• NICE Guideline: Low back pain and sciatica in over 16s - assessment and management.
• World Health Organization (WHO): Guideline for non-surgical management of chronic primary low back pain in adults.
• Zalecenia dotyczące diagnostyki obrazowej kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego - zasady „choosing wisely" w medycynie.