Normy cholesterolu według wieku - tabela LDL, HDL, triglicerydy

Cholesterol - co znaczą poszczególne frakcje

Lipidogram to badanie krwi pobierane **na czczo (12 h głodzenia)** lub w niektórych laboratoriach niezależnie od posiłku (nowe wytyczne). Obejmuje:

• **Cholesterol całkowity (TC)** - suma wszystkich frakcji. Mało użyteczny pojedynczo, ale historyczny "skrót" oceny ryzyka.

• **LDL (lipoproteiny niskiej gęstości)** - "zły cholesterol". To frakcja, która osadza się w ścianach naczyń i powoduje miażdżycę. **Najważniejszy parametr** do podejmowania decyzji o leczeniu.

• **HDL (lipoproteiny wysokiej gęstości)** - "dobry cholesterol". Transportuje cholesterol z tkanek do wątroby. Niski poziom (< 40 mg/dl mężczyźni, < 45 mg/dl kobiety) zwiększa ryzyko.

• **Triglicerydy (TG)** - tłuszcze magazynowane w organizmie. Wysokie TG (≥ 150 mg/dl) wiążą się z zespołem metabolicznym, cukrzycą, zapaleniem trzustki.

• **Non-HDL** = TC - HDL. Zawiera wszystkie aterogenne lipoproteiny. Cel zwykle = LDL + 30 mg/dl.

• **ApoB** (apolipoproteina B) - nowoczesny parametr, najlepiej koreluje z ryzykiem CV. W PL jeszcze rzadko mierzony.

**Lp(a)** - Lipoproteina(a), genetycznie uwarunkowana, jest niezależnym czynnikiem ryzyka. Warto zmierzyć **przynajmniej raz w życiu**.

Kategorie ryzyka SCORE2 i cele LDL 2026

**Krok 1: oblicz swoje 10-letnie ryzyko zgonu/zawału (SCORE2 lub SCORE2-OP)**:

W kalkulator wpisuje się: wiek, płeć, palenie tak/nie, skurczowe ciśnienie krwi, non-HDL cholesterol. Polski kalkulator dostępny na stronie Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego: ptkardio.pl/score2.

**Krok 2: określ kategorię** (dla osób bez znanej choroby CV i cukrzycy):

• **Niskie/umiarkowane ryzyko**: < 5% w 10 lat (młodzi, zdrowi, niepalący),
• **Wysokie**: 5-10%,
• **Bardzo wysokie**: ≥ 10%.

• *Automatycznie bardzo wysokie ryzyko** (bez SCORE2):
• rozpoznana choroba CV (zawał, udar, miażdżyca tętnic, PCI/CABG),
• cukrzyca z powikłaniami narządowymi lub trwająca > 20 lat,
• ciężka przewlekła choroba nerek (eGFR < 30),
• rodzinna hipercholesterolemia,
• LDL > 190 mg/dl bez leczenia (sugeruje rodzinną hipercholesterolemię).

**Cele LDL według kategorii (ESC 2019/2021)**:

• | Kategoria | Cel LDL | Cel non-HDL |
• |---|---|---|
• | Niskie ryzyko | < 116 mg/dl | < 145 mg/dl |
• | Umiarkowane | < 100 mg/dl | < 130 mg/dl |
• | Wysokie | < 70 mg/dl I obniżenie o 50% od początkowego | < 100 mg/dl |
• | Bardzo wysokie | < 55 mg/dl I obniżenie o 50% od początkowego | < 85 mg/dl |
• | Skrajne (po 2. Zawale) | < 40 mg/dl | < 70 mg/dl |

**Wniosek**: nie ma jednej "normy" cholesterolu. 30-latek bez chorób z LDL 130 jest **w normie**. 65-latek po zawale z LDL 130 ma **rażąco za wysoki cholesterol** wymagający intensyfikacji leczenia.

Normy HDL i triglicerydów

**HDL (dobry cholesterol)**:

• Mężczyzna: > 40 mg/dl (norma), > 60 mg/dl ochronnie.
• Kobieta: > 45 mg/dl (norma), > 60 mg/dl ochronnie.
• Niski HDL ≠ wymaga leku - lek na HDL **nie działa** (kilka kontrowersji historycznych). Zmiany stylu życia (sport, dieta, niepalenie) podnoszą HDL o 5-15%.

**Triglicerydy** (mierzone na czczo):

• Norma: < 150 mg/dl,
• Granicznie wysokie: 150-199 mg/dl,
• Wysokie: 200-499 mg/dl,
• Bardzo wysokie: ≥ 500 mg/dl (ryzyko zapalenia trzustki).

**Co podnosi TG**: cukier (zwłaszcza fruktoza), alkohol, otyłość, cukrzyca, niedoczynność tarczycy, niektóre leki (β-blokery, tiazydy, kortykosteroidy, estrogen doustny). **Co obniża**: redukcja masy ciała 5-10%, aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu, dieta śródziemnomorska, kwasy omega-3 (1-2 g EPA+DHA dziennie).

Statyny - kiedy potrzebne i jaka

Decyzja o włączeniu statyny **zależy od kategorii ryzyka + obecnego LDL**, nie tylko od wieku.

**Statyny zarejestrowane w Polsce (ESC 2019)**:

• | Statyna | Najpopularniejszy preparat | Standardowa dawka | Intensywność |
• |---|---|---|---|
• | Atorwastatyna | **Atoris**, Sortis | 10/20/40/80 mg | wysoka |
• | Rosuwastatyna | **Crestor**, Roswera, Pinopt | 5/10/20/40 mg | wysoka |
• | Simvastatin | Zocor, Simvor | 10/20/40 mg | umiarkowana |
• | Prawastatyna | Pravastatin | 10/20/40 mg | umiarkowana |

• *Statyny wysokiej intensywności** (obniżają LDL o ≥ 50%):
• Atorwastatyna 40-80 mg,
• Rosuwastatyna 20-40 mg.

**Dla pacjentów wysokiego/bardzo wysokiego ryzyka** - zaczynaj od wysokiej intensywności.

**Działania niepożądane statyn**: • bóle mięśni (mialgie) - 5-10% pacjentów. Większość ustępuje samoistnie lub po zmianie preparatu. • rabdomioliza (ciężka miopatia) - 1 na 100 000 / rok. Wymaga natychmiastowego odstawienia. • wzrost AspAT/AlAT - zwykle łagodny, kontrolny pomiar po 3 miesiącach. • ryzyko cukrzycy typu 2 - minimalnie zwiększone (1 dodatkowy przypadek na 250 leczonych przez 5 lat). Benefits >> risks. • Nie wiąże się z demencją (ten mit obalony 2018+).

**Co jeśli statyna nie wystarczy**: • **Ezetymib** (Ezetrol) - dodatkowa redukcja LDL o 20%. Pierwsze "dorzucenie". • **Inhibitory PCSK9** (Repatha - evolokumab, Praluent - alirokumab) - injekcje 2x/mc, obniżają LDL o ~60% już ponad statynę + ezetymib. Refundacja NFZ dla bardzo wysokiego ryzyka po zawale gdy nie udało się osiągnąć celu. • **Bempedoinian** (Nilemdo) - nowość, dla nietolerujących statyn. • **Inkliziran** (Leqvio) - 2x rocznie iniekcja, mechanizm RNAi.

Dieta i styl życia - co realnie obniża LDL

**Skuteczne (potwierdzone w randomizowanych badaniach)**:

• **Dieta śródziemnomorska** - redukcja LDL o 5-10%, redukcja ryzyka CV o 30% (badanie PREDIMED). Bazuje na: oliwie z oliwek extra virgin, orzechach, rybach, warzywach, owocach, pełnoziarnistych zbożach, ograniczeniu czerwonego mięsa i przetworzonej żywności.

• **Beta-glukan z owsa** (40-60 g płatków owsianych dziennie) - redukcja LDL o 3-5%.

• **Sterole roślinne** (Becel pro.activ, Benecol) 2 g/dobę - redukcja LDL o 6-10%.

• **Aktywność fizyczna** - 150-300 min/tydz. Umiarkowanej intensywności. HDL +5-10%, TG -10%, niewielki spadek LDL.

• **Redukcja masy ciała** 5-10% - LDL -5%, TG -20%.

• **Rzucenie palenia** - HDL +5%, naczynia w 1 rok wracają do funkcji.

• *Nieskuteczne / mit**:
• "Beztłuszczowa dieta" - może paradoksalnie podnosić TG i obniżać HDL.
• "Olej kokosowy" - zawiera tłuszcze nasycone, podnosi LDL.
• "Czerwone wino" - korzyść tylko przy bardzo umiarkowanej konsumpcji; w PL nadużywane.
• "Czosnek surowy" - efekt 1-2%, nieistotny klinicznie.

**Co z jajami?** Konsumpcja do 1 jaja dziennie u zdrowych nie wpływa istotnie na ryzyko CV. U pacjentów z cukrzycą - większa ostrożność.

Najczęstsze pytania i recepta online

• *Jak często robić lipidogram?**
• Zdrowy dorosły bez czynników ryzyka: co 5 lat od 35 r.ż. (mężczyzna) / 45 r.ż. (kobieta).
• Z czynnikami ryzyka lub bliską rodziną z chorobami CV: co 1-2 lata.
• Pacjent na statynie: po 4-12 tygodniach od włączenia, potem co 3-12 miesięcy.

**Czy "cholesterol jest dziedziczny"?** tak - rodzinna hipercholesterolemia (FH) dotyka ok. 1 na 250 osób w Polsce. Charakteryzuje się LDL > 190 mg/dl bez leczenia, często rodzinną historią zawałów przed 60 r.ż. Wymaga wczesnego i agresywnego leczenia statyną (czasem od 8-10 r.ż.).

**Czy statyny "niszczą wątrobę"?** nie w typowych dawkach. Wzrost enzymów o < 3x normy nie wymaga odstawienia. Realnie statyny są jednymi z najlepiej zbadanych i najbezpieczniejszych leków w medycynie.

**Czy mogę odstawić statynę gdy LDL spadnie do celu?** nie - efekt statyny jest tylko podczas zażywania. Odstawienie = LDL wraca w 4-6 tygodniach. Statyna jest często leczeniem dożywotnim.

**Recepta online na statynę i ezetymib**: ereceptaonline24.pl wystawi receptę na atorwastatynę, rosuwastatynę, ezetymib przy: posiadaniu aktualnego lipidogramu, znanym ryzyku CV, kontynuacji rozpoczętej terapii. Pierwsza recepta - zwykle wymaga konsultacji u lekarza rodzinnego/kardiologa stacjonarnie.

Źródła

• Mach F et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. Eur Heart J 2020 (z aktualizacją 2021).
• Visseren FLJ et al. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention.
• Polskie Towarzystwo Kardiologiczne - Wytyczne 2023.

Treści informacyjne, nie zastępują konsultacji z lekarzem.