Trądzik hormonalny - leczenie 2026

Czym jest trądzik hormonalny

**Trądzik (acne vulgaris)** to przewlekła choroba zapalna gruczołów łojowych.

**4 mechanizmy:**

• 1. **Nadprodukcja sebum** - pod wpływem androgenów (testosteron, DHT).
• 2. **Hiperkeratoza ujścia gruczołu** - komórki nie złuszczają się prawidłowo → zatkanie pora.
• 3. **Kolonizacja bakteryjna** - *Cutibacterium acnes* (C. Acnes, dawniej Propionibacterium).
• 4. **Zapalenie** - reakcja immunologiczna na bakterie i produkty rozkładu.

**Typy zmian:**

• **Zaskórniki otwarte** (czarne punkty, "blackheads").
• **Zaskórniki zamknięte** (białe, "whiteheads").
• **Grudki** (papules) - czerwone, zapalne.
• **Krosty** (pustules) - z ropną zawartością.
• **Guzki** (nodules) - głębsze, twarde, bolesne.
• **Cysty** - duże, zropiałe, prowadzące do blizn.

**Trądzik hormonalny u dorosłych (Adult Female Acne, AFA):**

• **Lokalizacja**: **broda, żuchwa, szyja, czasem dekolt** (tzw. "wzór U").
• Zmiany **głębokie**, mało zaskórników.
• **Nasila się przed miesiączką** (1-2 tygodnie).
• **Częstsze nawroty** mimo leczenia miejscowego.
• Dotyka 20-40% kobiet > 25 r.ż.

**Przyczyny trądziku hormonalnego:**

• **PCOS** (zespół policystycznych jajników) - najczęstsza identyfikowalna przyczyna.
• **Wahania hormonalne** (cykl menstruacyjny, ciąża, menopauza, antykoncepcja).
• **Wrażliwość na androgeny** (genetyczna).
• **Stres** (kortyzol stymuluje sebum).
• **Insulinooporność** (wysokie insuliny → wysokie androgeny).
• **Niektóre leki** (sterydy anaboliczne, kortykosteroidy doustne, lit).
• **Dieta wysokowęglowodanowa** (wysoki IG) - kontrowersyjne, ale prawdopodobnie pogarsza.
• **Niedobór witaminy D, cynku**.

**Klasyfikacja nasilenia:**

• **Łagodny**: tylko zaskórniki, kilka grudek/krost.
• **Umiarkowany**: liczne grudki i krosty.
• **Ciężki**: guzki, cysty, ryzyko blizn.
• **Bardzo ciężki (acne fulminans, acne conglobata)**: ropniaki, blizny - wymaga izotretynoiny + sterydów.

**Czerwone flagi - wymagana diagnostyka hormonalna:**

• **Nagły początek u kobiety > 25 r.ż.**.
• **Hirsutyzm** (owłosienie twarzy, klatki piersiowej, brzucha).
• **Łysienie androgenowe**.
• **Zaburzenia cyklu menstruacyjnego**.
• **Obniżona płodność**.
• **Otyłość brzuszna**.
• **Acanthosis nigricans** (ciemniejsze przebarwienia w fałdach).

Wymaga badania: testosteron całkowity i wolny, DHEAS, SHBG, prolaktyna, TSH, glikemia + insulina (HOMA-IR), USG jajników.

Leczenie łagodne - miejscowe

**Pierwszy rzut leczenia trądziku łagodnego: leki miejscowe.**

**1. Retinoidy miejscowe (regulują keratynizację):**

• **Adapalen** (Differin 0,1% lub 0,3%, Diferin) - najczęściej polecany. OTC w niektórych krajach, w PL na receptę.
• **Tretynoina** (Retin-A 0,025-0,1%) - starszy, silniejszy, bardziej drażniący.
• **Tazaroten** (Zorac) - najsilniejszy.
• **Trifaroten** (Aklief) - nowszy, lepiej tolerowany.

**Zasady:**

• Nakładaj **wieczorem** (retinoidy uczulają na słońce).
• **Cienka warstwa** na całej skórze (nie tylko na zmiany).
• **Pierwsze 4-8 tygodni** może być nasilenie wysypki ("purge").
• **Stosuj minimum 12 tygodni** przed oceną.
• Z **SPF 30+** rano.
• **Bardzo drażnią** - zacznij od 2-3× tygodniu, zwiększaj.
• Połącz z dobrym nawilżaczem (Cetaphil, La Roche-Posay, Avene).

**2. Nadtlenek benzoilu (BPO):**

• **Acnatac**, **Effezel** (BPO + adapalen), **Brevoxyl**, **Akneroxid** - żele 2,5%, 5%, 10%.
• **OTC w niektórych krajach**, w PL na receptę.
• Działa **antybakteryjnie** (zabija C. Acnes) + **przeciwzapalnie**.
• Nakładaj **rano** lub wieczorem (różne niż retinoidy).
• **Wybiela włosy i tkaniny** - uważaj!
• Drażni - zacznij od 2,5% lub 5%.

**3. Antybiotyki miejscowe:**

• **Klindamycyna** (Dalacin T, Klimicin) - żel/krem 1%.
• **Erytromycyna** (Aknemycin) - krem 2%.
• **Niezalecane same** - szybko rozwija się oporność. **Łącz z BPO lub retinoidem**.

**4. Kwas azelainowy:**

• **Skinoren 20%** (krem) lub **15%** (żel).
• Dobry dla **trądziku hormonalnego**, **rumień**, **różowate przebarwienia** posłałem trądziku.
• Bezpieczny w ciąży (kategoria B).
• Mniej drażniący niż retinoidy.

**5. Kwasy AHA, BHA:**

• **Kwas salicylowy** 0,5-2% - keratolityczny, dobry na zaskórniki.
• **Kwas glikolowy** 5-15% - w peelingach.
• **OTC**, dostępne w drogerii.

**6. Dapsone gel** (Aczone) - niedostępne w PL.

**Schemat I rzutu (łagodny trądzik):**

• **Rano**: BPO 2,5-5% (cienka warstwa) + nawilżacz + SPF 50.
• **Wieczorem**: adapalen 0,1% (cienka warstwa) + nawilżacz.

Lub:

• **Effezel** (BPO + adapalen w jednym żelu) - wieczorem.
• + Nawilżacz + SPF.

Po 8-12 tygodniach oceń.

**Wspomagająco:**

• **Łagodny środek myjący** (Cetaphil, La Roche-Posay Effaclar Gel, Cerave) - nie przesuszać.
• **Bez peelingów mechanicznych** (drażni).
• **Bez tłustych kosmetyków** (kupuj "non-comedogenic").
• **Cienkie filtry SPF 30-50** - niezbędne.
• **Dieta**: ograniczenie produktów wysokoglikemicznych, mleka (kontrowersyjne, ale niektórzy reagują).

Leczenie umiarkowanego trądziku - antybiotyki doustne i hormonalne

**Trądzik umiarkowany lub niereagujący na miejscowe → leki doustne.**

**Antybiotyki doustne:**

**1. Doksycyklina (Doxiteva, Unidox Solutab):**

• **Dawka**: 50-100 mg dziennie przez 3-6 miesięcy.
• Działa **antybakteryjnie** + **przeciwzapalnie**.
• **Pierwszy wybór** wśród antybiotyków doustnych.
• Skutki uboczne: fotouczulenie, nudności.

**2. Limecyklina** (Tetralysal):

• 300 mg/dzień.
• Mniej fotouczulenia niż doksycyklina.

**3. Minocyklina** - w PL niedostępna, częsta zagranicą.

**4. Erytromycyna** - rzadko, szybka oporność.

**Zasady:**

• **Maksymalnie 3-6 miesięcy** (oporność, mikrobiom).
• **Zawsze z leczeniem miejscowym** (BPO + retinoid).
• **Po przerwaniu** kontynuuj miejscowe.

**Leczenie hormonalne (głównie u kobiet):**

**1. Tabletki dwuskładnikowe z efektem antyandrogenowym:**

• **Diane-35** (cyproteron + etynyloestradiol) - najsilniejszy efekt antyandrogenowy.
• **Yasmin, Yaz** (drospirenon + etynyloestradiol) - drospirenon z efektem antyandrogenowym.
• **Belara, Mercilon** (dezogestrel) - neutralne.

Diane-35 - silnie zalecana w **trądziku hormonalnym opornym**. Stosować **6 miesięcy minimum**, potem zwykle zmiana na inną pigułkę.

**2. Slinda (drospirenon 4 mg)** - minipigułka bez estrogenu z efektem antyandrogenowym. Bezpieczniejsza dla kobiet ze zwiększonym ryzykiem zakrzepicy.

**3. Spironolakton:**

• **Off-label** w trądziku hormonalnym (rejestracja w nadciśnieniu, niewydolności serca).
• Dawka: **50-100 mg dziennie**, max 200 mg.
• **Bardzo skuteczny** u kobiet z trądzikiem hormonalnym + hirsutyzmem.
• **nie u mężczyzn** (powoduje ginekomastię).
• Skutki uboczne: zwiększone oddawanie moczu, hiperkaliemia (rzadko), nieregularne miesiączki.
• **Wymagane antykoncepcja w razie aktywności seksualnej** (teratogen).

**4. Inozytol + Slinda:**

- W trądziku PCOS - kombinacja redukująca androgeny + insulinooporność.

**Inne leki:**

**5. Cynk doustny (200 mg/dzień):**

• Słabszy niż antybiotyki, ale bezpieczny długoterminowo.
• W łagodnym trądziku jako alternatywa.

**6. NLPZ ogólne**: brak rutynowej roli, w zaostrzeniach krótkoterminowo.

**Schemat umiarkowanego trądziku hormonalnego u kobiety:**

• **Rano**: BPO 2,5% + nawilżacz + SPF.
• **Wieczorem**: adapalen 0,3%.
• **Doustnie**: doksycyklina 100 mg/dzień przez 3-6 miesięcy + Slinda lub Diane-35 lub spironolakton 100 mg.

Po 6 miesiącach ocena → jeśli poprawa, kontynuuj hormonalne, odstaw antybiotyk.

Ciężki trądzik - izotretynoina

**Izotretynoina (Roaccutane, Aknenormin, Aknelinde, Iso-Aknen)** - najsilniejszy lek w trądziku, jedyny **modyfikujący chorobę** (nie tylko leczy objawy).

**Mechanizm:**

• Działa na wszystkie 4 mechanizmy trądziku.
• **Drastycznie zmniejsza produkcję sebum** (70-90%).
• Normalizuje keratynizację.
• Hamuje C. Acnes.
• Działa przeciwzapalnie.

**Wskazania:**

• **Ciężki trądzik** (guzkowo-torbielowaty, ropowicowy).
• **Trądzik niereagujący** na 3-6 miesięcy antybiotyków + miejscowych.
• **Trądzik z bliznami** lub ryzykiem blizn.
• **Trądzik nawracający**.
• **Trądzik z dużym wpływem psychicznym**.

**Dawkowanie:**

• **0,5-1 mg/kg/dobę** (kapsułki 10, 20 mg).
• **Cel: dawka kumulacyjna 120-150 mg/kg**.
• Czas leczenia: **5-8 miesięcy**.
• **Z jedzeniem** (tłuste posiłki) - zwiększa wchłanianie.

**Skutki uboczne (bardzo częste):**

• **Suchość skóry, ust** (cheilitis) - wszyscy. Krem nawilżający + balsam do ust.
• **Suchość oczu** - krople z metylocelulozą.
• **Krwawienia z nosa** (60-80%) - mokre powietrze, wazelina w nosie.
• **Bóle stawowo-mięśniowe**.
• **Wzrost ALT/AST** (kontrola co miesiąc) - zwykle przejściowy.
• **Wzrost lipidów** (cholesterol, trójglicerydy) - kontrola co miesiąc.
• **Fotouczulenie**.

**Rzadkie, ale ważne:**

• **Depresja, myśli samobójcze** - kontrowersyjne, badania mieszane. **Pacjent + rodzina powiadomieni**.
• **Zwiększone ryzyko nieswoistych chorób zapalnych jelit** (IBD) - sygnał, słabe dowody.
• **Wpływ na sen, libido**.
• **Łysienie** - rzadkie, zwykle odwracalne.

**Bezwzględne przeciwwskazania:**

• **Ciąża** - silny teratogen (zespół wad rozwojowych: serca, mózgu, twarzy, kończyn).
• **Karmienie piersią**.
• **Niewydolność wątroby**.
• **Hipertriglicerydemia ciężka**.
• **Nadwrażliwość**.

**Program ciążowy (PRP - Pregnancy Prevention Programme):**

W UE i PL obowiązuje **rygorystyczny program** dla kobiet w wieku rozrodczym:

• **Test ciążowy 1 raz przed**, **co miesiąc w trakcie**, **5 tygodni po**.
• **Skuteczna antykoncepcja** miesiąc przed + całe leczenie + miesiąc po.
• **Pisemna zgoda** na ryzyko teratogenności.
• **Recepta na 30 dni**, wykupiona w 7 dni od daty wystawienia.
• **Comiesięczne wizyty** kontrolne.

**Wymagane badania:**

• **Przed**: lipidogram, ALT, AST, test ciążowy (kobiety), morfologia.
• **Co miesiąc w trakcie**: lipidogram, ALT, AST, test ciążowy.
• **Po**: lipidogram, ALT, AST.

**Co po leczeniu:**

• **80% pacjentów** ma trwałą remisję.
• **15-20%** wymaga drugiego kursu.
• Mniej blizn niż przy długoterminowym antybiotyku.

**Czego nie wystawimy online:**

- **Izotretynoina** wymaga osobistego badania + program ciążowy + comiesięcznych wizyt → **wizyta u dermatologa stacjonarnie**.

Recepta online - co możemy wystawić

Receptę na **leki miejscowe (adapalen, klindamycyna, kwas azelainowy, BPO), antybiotyki doustne (doksycyklina, limecyklina), tabletki dwuskładnikowe z efektem antyandrogenowym (Diane-35, Slinda, Yasmin)** wystawiamy przez teleporadę.

**Lekarz wystawi receptę, jeśli:**

• Rozpoznany trądzik łagodny do umiarkowanego.
• Kontynuacja wcześniejszego leczenia.
• Brak ciężkich postaci (guzkowo-torbielowaty, ropowicowy).

**Lekarz odeśle stacjonarnie / do dermatologa:**

• **Ciężki trądzik z bliznami** - wymaga izotretynoiny + program ciążowy.
• **Trądzik z czerwonymi flagami hormonalnymi** (hirsutyzm, zaburzenia cyklu, niepłodność) → endokrynolog/ginekolog + badania (testosteron, DHEAS, USG jajników).
• **Nagły trądzik u dorosłej kobiety** > 25 r.ż. - diagnostyka PCOS.

**Procedura:**

1. Wypełnij formularz: opis zmian (gdzie, jak dużo, jak długo), wcześniejsze leczenie, cykl menstruacyjny, ciąża, alergie, leki. 2. **Załącz zdjęcia** zmian (rekomendowane). 3. Płatność. 4. Konsultacja z lekarzem. 5. E-recepta SMS-em w 15-60 min.

**Standardowo wystawiamy:**

• **Adapalen 0,1%** (Differin) + **BPO 2,5%** (Brevoxyl) - łagodny.
• **Doxiteva 100 mg** + **Effezel żel** - umiarkowany.
• **Diane-35** lub **Slinda** - trądzik hormonalny u kobiety.
• **Spironolakton 50-100 mg** off-label - trądzik hormonalny + hirsutyzm.

**Patrz**: [[antykoncepcja-bez-estrogenu]], [[tabletki-antykoncepcyjne-które-wybrać]].

**Źródła:**

• AAD (American Academy of Dermatology): Guidelines for Management of Acne Vulgaris 2024.
• EuroDerm Guideline 2024.
• Polskie Towarzystwo Dermatologiczne: Rekomendacje trądziku 2023.
• ChPL: adapalen, doksycyklina, izotretynoina, Diane-35, Slinda (URPL/EMA).